تطبیق الگوی فلسفه علوم اجتماعی بر جامعه شناسی: ایده ای برای شکل گیری فلسفه جامعه شناسی

مقدمه و اهداف : فلسفه علم، تحلیلی فلسفی از مسائل یک علم، نظریه ها و روش های علمی آن علم است که به کاویدن در مباحث علمی و بررسی مبادی و لوازم و لواحق و حدود مسئله های علمی می پردازد. فلسفه علم موارد و مصادیق متعددی دارد ازاین رو امروزه همه علوم دارای یک فلسفه خاص خود هستند. اما جامعه شناسی تاکنون فاقد چنین فلسفه ای بوده است. فلسفه جامعه شناسی فرضی می تواند یکی از مصادیق فلسفه علم به طور عام و فلسفه علوم اجتماعی به طور خاص تلقی شود. همانطور که جامعه شناسی شاخه ای از علوم اجتماعی  است؛ فلسفه جامعه شناسی نیز می تواند ذیل فلسفه علوم اجتماعی مطرح شود. فلسفه جامعه شناسی به طور مستقل چندان تاکنون کانون توجه نبوده است ازاین رو به ندرت محتوای مستقلی درباره فلسفه جامعه شناسی تولید و پردازش شده است.  این پژوهش به دنبال به کارگیری الگوی فلسفه علوم اجتماعی و تطبیق آن بر محتوای معرفتی و روش‎شناختی جامعه‎شناسی برای طرح ایده‎ای درخصوص فلسفه جامعه‎شناسی است. مسائل، موضوعات، نظریه‎ها و حوزه‎های جامعه‎شناسی موضوع فلسفه جامعه‎شناسی است؛ ازاین‎رو معرفت درجه دوم است؛ زیرا موضوع آن خود علم جامعه‎شناسی است. گستردگی موضوع جامعه‎شناسی که به مطالعه پدیده‎های اجتماعی می‎پردازد نسبت به سایر رشته‎های علوم اجتماعی، همچون سیاست یا اقتصاد، احتمالا از عوامل عدم پرداختن به فلسفه جامعه‎شناسی تاکنون است. افزون بر آن مباحث جامعه‎شناسی نظری همواره به مفاهیم یا نظریه‎ها و پارادایم‎های حاکم بر نظریه‎های جامعه‎شناسی پرداخته‎اند؛ این امر اگرچه تا حدی خلا موجود در زمینه فلسفه جامعه‎شناسی را پرکرده است، اما نیازمندی به علم مستقل فلسفه جامعه‎شناسی را مرتفع نکرده است. فلسفه جامعه‎شناسی می‎تواند ما را در تحدید حوزه جامعه‎شناسی و ارائه معیارهایی برای تفکیک و تمایز جامعه‎شناسی از سایر علوم یاری کند. همچنین، استخراج مبانی و پیش‎فرض‎های جامعه‎شناسی و تبیین آنها و ارجاع پیش‎فرض‎ها به جایگاه واقعی آنها برای تحقیق و بررسی عمیق‎تر و نیز کشف معیارهای برای ارزیابی داده‎ها و تمایز آنها در حوزه های فکری جامعه‎شناسی و نیز استخراج قواعد و روش‎های حاکم بر پژوهش‎های جامعه‎شناسی از مباحثی است که در فلسفه جامعه‎شناسی می‎توان به آن پاسخ داد.روش پژوهش: این پژوهش به روش تطبیق الگو و براساس بررسی و مطالعه اسنادی صورت گرفته است. ابتدا با روش مطالعه اسنادی به فهمی از فلسفه علوم اجتماعی دست یافته و موضوعات و مسائل مدل فلسفه علوم اجتماعی استخراج شد و سپس آن پرسشها در مقابل جامعه‎شناسی قرار داده شد و سعی شد براساس آثار مهم جامعه‎شناسی به آنها پاسخ داده شود. تجمیع پاسخها و سامان دهی آنها در یک طرح واره، ایده‎ای نو برای فتح باب گفتگو و مطرح شدن فلسفه جامعه‎شناسی خواهد بود. به صورت کلی فلسفه جامعه شناسی از روشهای عقلی، مقایسه ای و تطبیقی بهره می برد.یافته ها: علوم اجتماعی آغشته به مفاهیم فلسفی‎اند. وظیفه فلسفه علوم اجتماعی و به‎دنبال آن جامعه‎شناسی تامل در مفاهیم حیات جمعی و نظام‎ها و حوزه‎های مفهومی گونه‎گون  برای بررسی عقلانی بودن حیات جمعی است. جامعه شناسی مثل هر علم دیگری برای اصلاح، رشد و کارآیی نیازمند یک فلسفه است تا  بتواند به مسائل رودرروی خود پاسخ مناسبی دهد. ارزیابی روش شناسانه، معرفت شناسانه و تالیف و بررسی مبانی بنیادی و پارادایمیک جامعه شناسی لزوم چنین فلسفه ای را ضرورت می بخشد.در فلسفه علوم اجتماعی بحث های دامنه داری در مورد شباهت ها و تفاوت های علوم اجتماعی و علوم طبیعی وجود دارد. علومی مانند جامعه شناسی همواره برخی از ویژگی های علوم طبیعی را  به عاریت می گیرند اما همه این ویژگی ها برای مطالعه جهان اجتماعی مناسب نیستند. ازآنجاکه در جامعه شناسی با پدیده های اجتماعی مواجه هستیم جست وجو برای اتحاد، تحت یک نظریه جامع برای نظام مند کردن و پیش بینی دست نیافتنی می نماید. از عوامل عدم دسترسی به نظریه‎های فراگیر و جامع در جامعه‎شناسی، ماهیت متغییر  و متحول جهان اجتماعی نسبت به  جهان طبیعی است. در مقابل نظریاتی که موضوع جامعه شناسی را امر واقعی تلقی می کنند؛ معتقدند پدیده های اجتماعی که اعتباری اند؛ موضوع جامعه شناسی اند. به نظر می رسد موضوع جامعه شناسی را بتوان بررسی فرایندهای اجتماعی به عنوان یک کل دانست و چنین موضوعی، متمایز از موضوعی است که به بررسی صرف یک پدیده یا دسته ای از پدیده ها می پردازد. مباحث مطرح در جامعه‎شناسی نظری تا حدودی خلا فلسفه جامعه‎شناسی را برای محققان پر کرده است؛ اما این علم نتوانسته است همه پرسش‎های فلسفی حل ناشده دراین‎باره را پاسخ دهد. شمار فراوان دیدگاه ها در جامعه شناسی و آمیختگی آنها تحلیل مجزای دیدگاه ها را دشوار می کند. راه حل اولیه این است که به طور تصنعی دیدگاه ها از هم جدا شوند. چهار دیدگاه نظریه کارکردی، نظریه تضاد، نظریه کنش متقابل گرایی و نظریه مبادله در جامعه شناسی مطرح اند. هرکدام از آنها در زمان های مختلف به عنوان تنها راه نجات جامعه شناسی از مشکل نظری طرح شدند. پارادایم های اثباتی، انتقادی و تفسیری- تفهمی، پارادایم هایی است که معمولا مکاتب جامعه شناسی را بر اساس آن ها دسته بندی می کنند با این وجود مدل های پارادایمی اغلب از توضیح تناقضات و پاسخ پرسشهای فلسفی در خصوص جامعه شناسی عاجزند ازاین رو باید به ضرورت فلسفه ای برای جامعه شناسی اذعان کرد.تنیجه گیری: در این پژوهش به دنبال به کارگیری الگوی فلسفه علوم اجتماعی و تطبیق آن بر محتوای معرفتی و روش‎شناختی جامعه‎شناسی برای طرح ایده‎ای درخصوص فلسفه جامعه‎شناسی بودیم.گستردگی موضوع جامعه‎شناسی و نیز وجود مباحث جامعه شناسی نظری  از  عوامل عدم پرداختن به فلسفه جامعه شناسی به طور مستقل بوده است. فلسفه جامعه‎شناسی می‎تواند ما را در تحدید حوزه جامعه‎شناسی و ارائه معیارهایی برای تفکیک و تمایز جامعه‎شناسی از سایر علوم یاری کند. همچنین، استخراج مبانی و پیش‎فرض‎های جامعه‎شناسی و تبیین آنها و ارجاع پیش‎فرض‎ها به جایگاه واقعی آنها برای تحقیق و بررسی عمیق‎تر و نیز کشف معیارهای برای ارزیابی داده‎ها و تمایز آنها در حوزههای فکری جامعه‎شناسی و نیز استخراج قواعد و روش‎های حاکم بر پژوهش‎های جامعه‎شناسی از مباحثی است که در فلسفه جامعه‎شناسی مورد واکاوی قرار می گیرد جامعه شناسی در حیطه نظری به طور مستقل و جدا از جستار نظریه ها و مکاتب جامعه شناختی به بررسی فرایندهای شناخت و ساخت نظریه ها، کشف پیوندهای فرانظری نظریه ها و نقد آن و تلفیق نظریه ها می پردازد. کارکرد چنین مباحثی از قلمرو نظریه ها و مکاتب جامعه شناسی مجزا است. چهارچوب نظری یک جامعه شناس زمانی مشخص می شود که مفاهیم انتزاعی مورد استفاده او و منشا آنها روشن گردد. بررسی نوشته ها و ایده های نظری محقق برای دستیابی به مفاهیم و مدل ها و اصول پیش نیاز آن ها، در راستای یافتن رابطه محتوا و خطوط اصلی بحث برای فهم چهارچوب نظری و مدل های رسمی و اصول نظری که در نوشته ها پنهان شده اند مشاهده تجربی، توضیح تاریخی، مدل سازی، شکل بندی مفهوم و طبقه بندی، طرح اصول ومدل های علی اتنزاعی، قسمت های مهمی از کار جامعه شناسی را تشکیل می دهد که در فلسفه جامعه شناسی می توان به آن پرداخت

کلیدواژه ها:

فلسفه جامعه ‎شناسی ، علوم طبیعی ، نظریه ، فرانظریه ، پارادایم