ارزیابی سودمندی مالی و عملکرد کاشت تلفیقی صنوبر (Populus nigra ۶۲/۱۵۴) و یونجه (Medicago sativa L.) در ایستگاه تحقیقات صنوبر ساعتلوی ارومیه

مقدمه و هدف: با توجه به نیاز چوبی صنایع چوب کشور و از طرفی تصویب طرح تنفس جنگل و عدم برداشت چوب از جنگل های شمال کشور، مشکلات واردات چوب به­ دلیل گرانی ارز و عدم ثبات آن، نیاز است که سطح صنوبرکاری ها در مناطق مستعد توسعه یابد. با وجود گستردگی سطح صنوبرکاری در استان آذربایجان غربی، عدم توجیه اقتصادی مناسب به­ویژه در سال های اولیه زراعت چوب، ضرورت توجه به کشت های تلفیقی در اقلیم شمال­غرب کشور اهمیت می یابد. کشت تلفیقی صنوبر با یونجه به­دلیل اهمیت بالای یونجه در تغذیه دام و جایگاه آن در استان آذربایجان غربی به­عنوان دومین تولیدکننده یونجه در کشور و همچنین با توجه به اهمیت کشت تلفیقی در افزایش عملکرد به­عنوان منبع درآمد اولیه برای کشاورزان و تاثیر آن بر حاصلخیزی خاک و بهره وری حداکثری از منابع، می تواند به­عنوان گزینه ای مناسب در عملیات بیشه­زراعی باشد. این پژوهش نیز در این راستا و با هدف کمی سازی سودمندی کشت تلفیقی دالانی صنوبر و یونجه در شرایط اقلیمی شهرستان ارومیه انجام شد.مواد و روش ها: این پژوهش در ایستگاه تحقیقات صنوبر ساعتلوی ارومیه با ارتفاع ۱۳۳۸ متر از سطح دریا، وابسته به مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان غربی در سال ۱۳۹۸ (سال کاشت قلمه) تا سال ۱۴۰۲ انجام شد. در این پژوهش از کلن موفق صنوبر تبریزی (Populus nigra ۶۲/۱۵۴) که در آزمایش های سازگاری از عملکرد تولید چوب بالایی برخوردار بوده است، به­عنوان مولفه درختی استفاده شد. گیاه علوفه ای یونجه (Medicago sativa L.) رقم همدانی ما بین ردیف های نهال صنوبر کاشته­شده در اسفند ماه ۱۳۹۹ (سال کاشت نهال) به فاصله ۲×۴ متر (فاصله بین ردیف ها چهار متر و داخل ردیف ها دو متر)، در اوایل بهار ۱۴۰۰ مورد کاشت قرار گرفت. اندازه گیری صفات در یونجه، در فصل برداشت در سه چین و اندازه گیری درختان صنوبر در پایان فصل رویش در سه سال متوالی پاییز ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ انجام شد. در پایان ارزیابی اقتصادی و سودمندی نسبی از درآمد حاصل از هر یک از کشت های خالص و تلفیقی نیز بر اساس شاخص های نسبت برابری زمین (LER)، شاخص مجموع ارزش نسبی (RVT)، مقدار افزایش عملکرد واقعی (AYL) و شاخص سودمندی کشت بیشه­زراعی (IA) انجام شد.یافته ها: نتایج نشان داد مشخصه های قطر برابر سینه، ارتفاع و موجودی حجمی صنوبر فقط در سال ۱۴۰۲ در سطح احتمال پنج درصد معنی دار بود و بیشترین مقدار رشد این متغیرها در کشت خالص صنوبر به دست آمد. در ارتباط با کشت یونجه نیز اختلاف معنی دار آماری در مشخصه ارتفاع بوته یونجه تحت­تاثیر دو نوع کشت خالص و تلفیقی و سه چین برداشت در هر سه سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ وجود داشت. ارتفاع بوته در چین های مختلف در سال های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ در سطح احتمال پنج درصد و در سال ۱۴۰۲ در سطح احتمال یک درصد اختلاف نشان داد. ارتفاع بوته در سال ۱۴۰۱ در سطح پنج درصد و در سال ۱۴۰۲ در سطح یک درصد اختلاف معنی دار آماری را تحت اثر متقابل نوع کشت در چین نشان داد درصورتی که متغیر وزن خشک یونجه در این مورد اختلاف معنی داری را نشان نداد. بررسی عملکرد یونجه در هکتار نیز باوجود بالا بودن عملکرد در کشت تلفیقی در هر سه سال برداشت، تفاوت معنی داری در طول سه سال در نوع کشت خالص و تلفیقی نشان نداد. مقدار مجموع ارزش نسبی (RVT) ۸۰/۱، ۲۷/۱ و ۰۷/۱ به ترتیب در سال های ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ به دست­آمده است که نشان می دهد درآمد حاصل از کشت تلفیقی صنوبر و یونجه به ترتیب ۸۰/۱، ۲۷/۱ و ۰۷/۱ برابر بیشتر از تک کشتی صنوبر و یونجه برای هر یک از سال های موردبررسی است. مقادیر شاخص سودمندی کشت تلفیقی (IA) به ترتیب ۸۰/۴، ۶۷/۲ و ۸۳/۱ در سال های ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ به دست­آمده است که بیشتر از یک و مثبت است. محاسبات اقتصادی و سود حاصله صنوبر در کشت خالص و تلفیقی در سال ۱۴۰۲ نشان داد در کشت خالص صنوبر مقدار سود حاصله منفی است (۷۵/۱۸-) و سود خالص در کشت تلفیقی صنوبر و یونجه مثبت بوده و به ۱۶/۱۴ میلیون تومان در هکتار در سال رسید.نتیجه گیری: در این پژوهش در هر سه سال کشت تلفیقی بر تک کشتی از نظر اقتصادی ارجحیت داشت به دلیل اینکه RVT بزرگتر از یک به دست­آمده است و سود خالص مثبت بوده است. نتیجه گیری کلی این پژوهش مبین این موضوع است که با وجود سنتی بودن سیستم های بیشه­زراعی منطقه، این سیستم ها سود دهی و بازده اقتصادی بالاتری نسبت به کشاورزی تک محصولی دارند، بنابراین اگر این سیستم ها به شیوه درستی مدیریت شوند، تاثیر مثبتی در اقتصاد روستایی خواهند داشت.

کلیدواژه ها:

ارومیه ، بیشه زراعی ، زراعت چوب ، نسبت برابری زمین