نقش آبخیزداری در مدیریت، حفاظت و بازیابی منابع آب (بررسی برخی از آخرین گزارش های اثربخشی اقدامات آبخیزداری در کشور)

مقدمه اقدامات آبخیزداری در جهت حفظ یا بازیابی عملکرد اکوسیستم حوزه های آبخیز، با کاهش اثرات رویدادهایی چون سیل، زمین لغزش، فرسایش و غیره در پایین دست و در عین حال، افزایش بهره وری منابع موجود و بهبود معیشت محلی، انجام می شوند. این اقدامات زمانی موثر می شوند که مناطقی با ارزش اکولوژیکی بالا که باید از تخریب یا تبدیل به سایر مصارف محافظت شوند را شناسایی و بازسازی یا تقویت نمایند. ازاین رو، بررسی و ارزیابی اثربخشی اقدامات آبخیزداری، به منظور داشتن الگویی از اقدامات صحیح و یا اثرات منفی ناشی از این اقدامات، به جهت راهنمایی کاربران (چه در بخش پژوهش و چه در بخش اجرا)، در برنامه ریزی و اجرای طرح های موفق مدیریت حوزه آبخیز آتی، بسیار ضروری است. در گزارش هر پروژه عمدتا نقاط قوت و اثرات مثبت اقدامات برجسته می شود و کمتر به نتیجه بخش نبودن برخی اقدامات اشاره می شود. در این پژوهش، گزارشاتی از جدیدترین پروژه های اثربخشی اقدامات آبخیزداری انجام شده تهیه شد تا نقاط قوت و نقاط ضعف آنها بررسی شود.   مواد و روش ها  در این پژوهش به بررسی اثربخشی چند نمونه از جدیدترین پروژه های اثربخشی اقدامات آبخیزداری اجرا شده سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور (حوزه های آبخیز بهشهر-گلوگاه، مراغه–استان مرکزی، خاوه-دلیجان، آسیابرود شهرستان چالوس و فاریاب- گلاشگرد استان کرمان) پرداخته شد. روش پژوهش به صورت کتابخانه ای و با بررسی اسناد و گزارش های موجود بوده است.   نتایج و بحث هر یک از پروژه های مورد نظر و نتایج مثبت و منفی حاصل از اقدامات آبخیزداری در هر کدام، مورد بررسی قرارگرفتند. نتایج اجرای پروژه در حوزههای آبخیز ساحلی بهشهر-گلوگاه نشان داد، در زیرحوضه های که عملیات آبخیزداری به صورت ترکیبی از سازه های متفاوت نسبت به رژیم آبراهه احداث شده، در کاهش دبی پیک سیلاب و افزایش زمان تمرکز تاثیرگذار بود. در زیرحوضه هایی با سازه های اصلاحی به تعداد کم، با توجه به مساحت زیرحوضه ها و طول زیاد آبراهه ها، این سازه ها نقش چندانی در کاهش طول آبراهه و تغییر در زمان تمرکز و دبی اوج سیل نداشته ولی منجر به تثبیت پروفیل طولی آبراهه شده اند. بر اساس یافته های اثربخشی عملیات آبخیزداری در حوزه های آبخیز مراغه-استان مرکزی نیز، میزان فرسایش و رسوب ویژه این حوضه در قبل و بعد از اجرای طرح به ترتیب ۷۸/۱۰ و ۱۴/۳ (تن بر کیلومترمربع) و ۱/۳ و ۶۶/۹ (تن بر کیلومترمربع) ارزیابی شد. پروژه اثربخشی اجرای عملیات آبخیزداری حوزه آبخیز خاوه دلیجان نیز نشان داد، احداث سازه های اصلاحی باعث کاهش دبی اوج (برای دروه بازگشت های پنج، ۱۰، ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ ساله دبی اوج به ترتیب از ۶/۰ به ۳/۰، ۹/۴ به ۷/۲، ۴/۹ به ۱/۵، ۶/۱۴ به ۸ و ۴/۲۲ به ۴/۱۲ مترمکعب بر ثانیه)، افزایش زمان پایه هیدروگراف و افزایش میزان تاخیر در زمان تا اوج برای هیدروگراف ها (حدود ۵/۳ ساعت) شده اند. بر اساس نتایج پروژه اثربخشی اجرای عملیات آبخیزداری حوزه آبخیز آسیابرود شهرستان چالوس نیز، بعد از اجرای اقدامات آبخیزداری، میزان فرسایش ویژه در حوضه برابر ۸۹/۳ تن بر هکتار بر سال و میزان رسوب ویژه نیز ۸۷/۱تن بر هکتار بر سال برآورد شد. با توجه به مطالعات بخش هیدرولوژی منطقه در بین سال های ۲۰۱۹-۲۰۰۰ میلادی، CN کاهش، زمان تمرکز افزایش و دبی پیک و حجم سیلابی به میزان ۴۹/۱۰۷۸ میلیون مترمکعب کاهش یافت. متعاقبا با کاهش حجم سیلابی، خسارات مالی ناشی از سیل نیز در این حوضه کاهش یافت. پژوهش یافته های پروژه اثربخشی عملیات آبخیزداری حوزه آبخیز فاریاب- گلاشگرد نیز افزایش قابل توجه زمان تمرکز و کاهش دبی اوج را در تمام دور برگشت های مورد بررسی نشان داد.   نتیجه گیری این پژوهش ها در بیشتر موارد اثرات مثبت و مهمی در کاهش دبی اوج سیلاب، کاهش فرسایش و تولید رسوب، افزایش زمان تمرکز و غیره داشتند. اما ادامه اثربخشی این اقدامات وابسته به رسیدگی و حفظ این سازه ها و عملیات اجرا شده دارد. همچنین، اقدامات بیولوژیکی مناسب در کنار سازه های مکانیکی که در حوضه ها انجام می شوند، در تداوم اثربخشی این عملیات بسیار حائز اهمیت هستند.

کلیدواژه ها:

سازه مکانیکی ، سازه اصلاحی آبخیزداری ، طرح های آبخوان داری ، منابع آب ، هدررفت خاک