ارزیابی روش RVA به منظور تعیین مقادیر جریان محیط زیستی رودخانه پلنگ ور جهت حفظ ارزش های اکولوژیکی و مقایسه آن با رویکردهای هیدرولوژیکی

زمینه و هدف: اثرات عوامل طبیعی و انسانی بر تغییرات چرخه های هیدرولوژیکی در حوضه های آبریز سبب تهدید در امنیت و سلامت اکوسیستم های آبی و کاهش تنوع زیستی در رودخانه ها و تالاب ها شده است. در سالیان اخیر به منظور حفظ اکوسیستم های طبیعی، کارکردها و خدمات وابسته به آنها توجه فزاینده ای به ارزیابی جریانات محیط زیستی در این زیست بوم ها شده است. مقاله حاضر با هدف برآورد نیاز آبی محیط زیستی رودخانه پلنگ ور با استفاده از روشهای اکوهیدرولوژیکی ساده که علاوه بر خصوصیات هیدرولوژیکی ویژگیهای اکولوژیکی رودخانه را نیز در نظر می گیرد، صورت پذیرفت. روش پژوهش: در این تحقیق ابتدا به دلیل وجود شرایط اکولوژیکی مختلف و تنوع زیستگاهی متفاوت در بالادست و پایین دست رودخانه پلنگ ور از داده های ۲ ایستگاه هیدرومتری مسجدپیش در بالادست و کلسر در پایین دست استفاده شد. سپس پارامترهای موثر هواشناسی مانند بارش، دوره های ترسالی و خشکسالی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و با محاسبه رژیم هیدرولیکی جریان، مقادیر دبی جریان در رودخانه در ماه های مختلف سال تحلیل گردید. در مرحله بعد جریان زیست محیطی رودخانه به صورت ماهانه از روش منحنی تغییرپذیری در شرایط حداقل و حداکثر محاسبه شد و با نتایج حاصل از سایر روش های هیدرولوژیکی مانند روش های تنانت، تگزاس، تگزاس اصلاح شده و انتقال منحنی تداوم جریان مقایسه گردید. یافته ها: مقادیر جریان محیط زیستی برآورد شده از روش RVA در رودخانه پلنگ ور در دو ایستگاه هیدرومتری مسجدپیش در بالادست و کلسر در پایین دست به ترتیب در شرایط حداقل جریان محیط زیستی برابر ۸۴/۰ و ۰۱/۵ مترمکعب بر ثانیه و در شرایط حداکثر جریان محیط زیستی برابر ۴/۱ و ۶۹/۹ مترمکعب بر ثانیه به دست آمد. مقادیر برآورد شده جریان محیط زیستی در شرایط حداقل در ایستگاه مسجدپیش نشان می دهد که روش RVA می تواند شرایط اکولوژیکی رودخانه را در بخشی از سال به طور کامل حفظ نماید زیرا در ماه های شهریور تا اردیبهشت عددی بین ۶۰ تا ۸۰ درصد میانگین ماهانه را دربرمی گیرد. اما در ماه های خرداد، تیر و مرداد که افزایش برداشت آب از رودخانه به دلیل مصارف کشاورزی زیاد است عملا روش RVA حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد متوسط جریان را درنظرگرفته است که این مقدار اگرچه با شرایط مناسب کمی فاصله دارد اما با توجه به شرایط محیطی و مدیریت تخصیص منابع آب، می تواند مقداری قابل قبول برای حفظ شرایط اکولوژیکی حداقلی در رودخانه باشد. همچنین نتایج مقادیر برآورد شده جریان محیط زیستی در شرایط حداقل در ایستگاه کلسر در پایین دست رودخانه نشان داد که روش RVA می تواند شرایط اکولوژیکی رودخانه را حفظ نماید زیرا در کل سال حتی در ماه های گرم و بحرانی توانسته است عددی بین ۵۵ تا ۸۰ درصد میانگین ماهانه را دربربگیرد. مقادیر برآورد شده از سایر روشهای هیدرولوژیکی استفاده شده در این مطالعه نتوانست جوابگوی نیاز آبی محیط زیستی در رودخانه در ماه های گرم سال باشد. نتایج: در شرایط کمبود داده، استفاده از مقادیر برآورد شده از روش محدوده تغییرپذیری جریان در شرایط حداقل میانگین می تواند با ارائه مقادیر منطقی، شرایط اکولوژیکی رودخانه را تا حد زیادی حفظ نماید. از آنجا که زمان اصلی تخمریزی ماهیان در زیست بوم پلنگ ور در ماه های اسفند، فروردین و اردیبهشت است لذا نتایج حاصل از روش RVA در شرایط حداقل در هر دو ایستگاه بالادست و پایین دست توانسته است به خوبی شرایط مناسب برای این کارکرد مهم اکولوژیکی را حفظ نماید و ضمانت علمی کامل برای این ارزش اکولوژیکی یعنی حفظ عملیات تخمریزی ماهیان در این منطقه باشد. همچنین استفاده از روش های RVA در شرایط حداکثر و روش FDC-shifting در ماه های سرد سال یعنی از ماه مهر تا اردیبهشت به دلیل ارائه مقادیر نزدیک به میانگین و یا حتی بیشتر از آن توصیه می شود. اما در ماه های بحرانی سال به ترتیب استفاده از روش های RVA در شرایط حداقل، روش تگزاس اصلاح شده، روش تگزاس و روش FDC-shifting توصیه می گردد.

کلیدواژه ها:

نیاز آبی محیط زیستی ، مدیریت اکوسیستم رودخانه ، روش محدوده تغییرپذیری جریان ، رودخانه پلنگ ور