مطالعه تحلیلی دو نگاره مرتبط با امام رضا (ع) در فالنامه طهماسبی(۹۶۲ _۹۶۷ق ) با رویکرد شمایل شناسی اروین پانوفسکی

از مهم ترین پژوهشگران رویکرد شمایل شناسی اروین پانوفسکی ۱۹۶۸ _ ۱۸۹۲ م است. شمایل شناسی معنا و محتوای اثر هنری را بررسی می کند. پانوفسکی سه سطح معنایی (توصیف پیش شمایل نگارانه، تحلیل شمایل نگارانه و تفسیر شمایل شناسانه) را در خوانش آثار هنری متمایز کرد. دو نگاره قدمگاه امام رضا (ع) و نجات مردم در دریا توسط ایشان از فالنامه طهماسبی ۹۶۷ _ ۹۶۲ ه.ق است که به سفارش شاه طهماسب صفوی بوده است. صفویان نسب خود را به امام کاظم (ع) نسبت می دادند. بنابراین توجه ویژه به پسر ایشان، امام رضا (ع) داشتند که دارای نقش مهمی در نفوذ تشیع در ایران بودند. هدف پژوهش حاضر چگونگی خوانش شمایل شناسی دو نگاره مرتبط با امام رضا (ع) در فالنامهطهماسبی با آراء پانوفسکی است. این پژوهش در پی پاسخ به این سواات است که تحلیل شمایل شناسی این دو نگاره در فالنامه طهماسبی با آراء پانوفسکی چگونه است؟ با توجه به بافتار فرهنگی مذهبی دوره شاه طهماسب این دو نگاره چه ویژگی های ساختاری و بصری دارد؟ بررسی شمایل شناسانه این دو نگاره چه ارزش های بنیادینی از دوره شاه طهماسب را نمایان می کند؟ این پژوهش به شیوه کیفی و تطبیقی– تحلیلی انجام می گیرد و روش جمع آوری مطالب به شیوه کتابخانه ای و با رویکرد شمایل شناسی صورت گرفته است. درنهایت به نظر می رسد نگارگر در نگاره قدمگاه با استفاده از فرم جای پا در محراب، هم زمان یادآور سه قدمگاه مرتبط با قبله مسلمانان و درنتیجه اصول مسلمانی شیعی (توحید، نبوت و امامت) است. همچنین سندی است برای آنکه در آن دوره نیز جای پای موجود در نیشابور، بیانگر قدمگاه امام رضا (ع) بوده است. در نگاره نجات مردم از دریا نگارگر شاه طهماسب را در قالب امام رضا (ع) مروج شیعه در ایران آورده است و با رمزگانی به واقعه کمک خواهی همایون گورکانی از شاه طهماسب اشاره دارد. درنهایت ناخودآگاه به ارزش های بنیادی دوره شاه طهماسب که اصول مهم شیعی و تاکید بر مشروعیت شاه طهماسب است، اشاره دارد.

کلیدواژه ها:

صفویه ، فالنامه طهماسبی ، نگاره قدمگاه امام رضا (ع) ، نگاره نجات مردم دریا توسط امام رضا (ع) ، اروین پانوفسکی ، شمایل شناسی