روش گذر از نفس شناسی حصولی به نفس شناسی شهودی در سیره علمی سلوکی علامه حسن زاده آملی

علامه حسن زاده آملی از بزرگان سلوک عارفانه بر پایه سنت معرفت نفس، هم به عنوان فیلسوف نفس، نفس شناسی علمی و عقلی را پی گرفتند و هم به عنوان عارف نفس، نفس شناسی شهودی و حضوری را تجربه کردند و در این راستا روش گذر از نفس شناسی علمی به نفس شناسی شهودی را نیز مطرح و تبیین فرمودند. ایشان در گام  نخست، ماهیت نفس ناطقه را از بعد فلسفی و عرفانی و بعد مراتب چهارگانه حسی، مثالی، روحانی و معنوی (یعنی بدن، خیال، عقل و فراعقل) آن را تبیین کرده و عوالم چهارگانه طبیعت و ناسوت، مثال و ملکوت، عقل و جبروت و  الوهیت و لاهوت را تشریح کردند. آن گاه وارد فاز سلوکی و شهودی شدند و به این پرسش پاسخ گفتند که چگونه یک سالک در پی مواجه حضوری مراتب نفس با عوالم هستی یک انسان طبیعی، مثالی، عقلی و لاهوتی می گردد؟برای پاسخ به این پرسش، نخست به حلقه اتصال معرفت علمی نفس با معرفت شهودی آن که سلوک است توجه دادند و برای این سلوک، اصول عام و برنامه های پایه تنظیم کردند و سه دسته دستورالعمل (ظاهری مانند صمت، باطنی مانند مراقبه و ظاهری باطنی مانند ذکر) را توضیح دادند و سپس به نتیجه انجام این دستورالعمل ها، یعنی طهارت پرداختند و آن را به دو قسم ظاهری و باطنی تقسیم کردند ایشان طهارت باطنی را به طهارت خیال، طهارت ذهن، طهارت نفس، طهارت عقل، طهارت قلب، طهارت روح، طهارت سر و طهارت وجود تقسیم کردند. سپس برای ساحت شهودی به تشریح مراتب شهود نفس پرداختند و از شهود مثالی، شهود عقلی، شهود سری و شهود وجودی سخن گفتند تا با این ترسیم بتوانند روش گذر از نفس شناسی علمی به نفس شناسی شهودی را در یک دستگاه سازمند تبیین کنند.

کلیدواژه ها:

نفس شناسی علمی ، نفس شناسی شهودی ، توحیدشناسی علمی ، توحیدشناسی