روش شناسی علم کلام روش استنباط از متون دینی

مقدمه: متکلمان اسلامی در تعریف علم کلام به دو جنبه «استنباط عقاید دینی»، و «اثبات این عقاید و دفاع از آنها» اشاره کردهاند،۱ و در عمل نیز همین دو کار عمده را، که هر یک دارای مراحلی است، انجام دادهاند۲; هرچند، به دلیل ضرورت پاسخگویی به مخالفان، معمولا جنبه دوم بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. آنان با قطعنظر از اختلافی که در چگونگی اثبات خدا و راه وصول به «معرفهالله» دارند، پس از اثبات وجود خدا و نبوت خاصه پیامبر اکرم(ص) در استنباط عقاید دینی به دو منبع عقل و وحی توسل میجویند; البته در میزان استفاده از این دو منبع، در میان ایشان گرایشهای مختلفی وجود دارد. برخی متکلمان، همچون معتزله، تا آنجا پیش رفتهاند که همه معارف اعتقادی را عقلی دانسته و نقش وحی را تایید و ارشاد حکم عقل پنداشتهاند.۳ برخی دیگر، چون اشاعره، همه واجبات حتی وجوب معرفتخدا و هرگونه حسن و قبح را نقلی دانسته، ۴ و نقش اصلی عقل را دفاع از معارف دینی دیدند. بگذریم از اهل الحدیث و حنبلیان که تنها مصدر اعتقاد را کتاب و سنت دانسته، از هر گونه تکلم در مسائل اعتقادی احتراز می جستند.۵ در میان متکلمان امامیه اگرچه در اصل حجیت عقل و وحی اختلافی نبوده، اما همواره گرایشهای مختلفی در این باره وجود داشته است. در نوشتاری دیگر که در همین نشریه به چاپ رسید،۶ به نقش عقل در دین و اعتقاد پرداختیم و در اینجا قصد آن داریم که بحثی در نقش وحی و سنت در استنباط عقاید دینی داشته باشیم. با نگاهی هرچند کوتاه به نصوص اسلامی درمییابیم که وحی در هدایت انسان نقشی بیبدیل دارد. قرآن مجید در معرفی خویش، به صراحتخود را هدایتکننده مردم،۷ رهنمای مسلمانان،۸ راهبر مومنان، و هدایتگر پارسایان و نیکوکاران،۹ رهاییبخش انسان از تاریکی به نور،۱۰ و برطرفکننده اختلافها میداند.۱۱ کتابی که از اوصافش «نور»، ۱۲ «حکمت»،۱۳ و «ذکر»۱۴ بوده و «تبیان هر چیز» است.۱۵