تحلیل پایداری بوم نظام های کشاورزی براساس شاخص پیوند آب-غذا-انرژی در محصولات گندم آبی و ذرت دانه ای شمال خوزستان

سابقه و هدف: سیستم های تولید غلات در ایران اغلب با هزینه بالا و بهره وری پایین همراه است و به واسطه مصرف و کاربرد بی رویه نهاده ها، صدمات جبران ناپذیری به محیط زیست وارد می نمایند. از مهمترین مسائل مدیریت کارآمد، دستیابی به عملکرد پایدار است. دستیابی به پایداری کشاورزی برای نسل فعلی و آینده حیاتی است. از سویی مدیریت استفاده از آب و انرژی برای تولید غذا چالش اصلی کشاورزی در کشورهای توسعه یافته است. پژوهش حاضر با هدف مقایسه سطح پایداری دو محصول استراتژیک گندم آبی و ذرت دانه ای در شمال استان خوزستان در سال زراعی ۱۳۹۹-۱۴۰۱ انجام گردید.مواد و روش ها: در این مطالعه جهت تعیین سطح پایداری دو محصول مذکور از شاخص پایداری پیوند آب- غذا- انرژی (WFENI) به عنوان ابزار مناسبی در راستای دستیابی به اصول پایداری استفاده شد. به این منظور، براساس روش نمونه برداری تصادفی ساده مصاحبه با ۴۰۰ نفر کشاورز گندم کار و ذرت کار از طریق پرسشنامه صورت پذیرفت. در این پژوهش جهت تحلیل پیوند آب- غذا- انرژی؛ قیمت یک سری از نهاده ها طی مصاحبه با کشاورزان منطقه مطالعاتی بدست آمد، قیمت سایر ورودی ها و محصولات نیز از پایگاه های اینترنتی محاسبه شده است. یافته ها: مقدار شاخص نکسوس در منطقه مطالعاتی، برای محصول گندم آبی ۱۶۰/۰ و برای ذرت دانه ای ۱۵۷/۰ بدست آمد. در این مطالعه کشت گندم در مقایسه با ذرت دانه ای از ناپایداری زیست محیطی کمتری برخوردار است. یافته ها نشان داد در منطقه مطالعاتی سود حاصل از تولید گندم بیش از سود محصول ذرت است؛ که نشان می دهد تولید ذرت علاوه بر تحمیل هزینه های زیست محیطی، هزینه های اقتصادی بیشتری را به دنبال دارد. به علاوه بهره وری اقتصادی آب به میزان ۰۵-E۸۶/۱ و بهره وری جرم انرژی ۰۵-E۵۱/۲ در گندم آبی محاسبه گردید. همچنین در ذرت دانه ای نیز میزان بهره وری جرم انرژی ۰۵-E۶۲/۱ و بهره وری اقتصادی آب ۰۶-E۰۱/۲ بدست آمد. بوم نظام تولید گندم از لحاظ عملکرد، تجدیدپذیری و پایداری محیطی از بوم نظام تولید ذرت مطلوب تر است و فشار کمتری بر محیط زیست وارد می کند. همچنین بهره وری آب و انرژی مربوط به گندم و ذرت بسیار پایین است.نتیجه گیری: نتایج این مطالعه می تواند به عنوان ابزاری جامع و موثر برای تعیین استراتژی های مناسب الگوی کشت، مدیریت منابع آب و انرژی از طریق به حداقل رساندن مصرف آب و انرژی و به حداکثر رساندن بهره وری آن ها در منطقه مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین شاخص WFENI یک ابزار مهم در مدیریت مزارع است که با در نظر گرفتن جنبه های اقتصادی و زیست محیطی به عنوان یک شاخص جامع و کامل می تواند در جهت پایش فعالیت های کشاورزی و نهایتا دستیابی به پایداری مورد استفاده قرار گیرد. استفاده از شاخص پیوند آب- غذا- انرژی نشان داد که داشتن دیدگاه سیستمی در میان نهاده های کشاورزی می تواند هزینه های تولید را کاهش دهد، بهره وری را در سطح مزرعه افزایش دهد و در جهت تقویت معیشت کشاورزان گام بردارد، زیرا همه عوامل تولید در سیستم کشاورزی ذاتا به هم مرتبط هستند.

کلیدواژه ها:

امنیت غذایی ، بوم نظام کشاورزی ، غلات ، کشاورزی پایدار