سبک شناسی بلاغی نامه های رشیدالدین فضل الله همدانی (سوانح الافکار)

رشیدالدین فضل الله وزیر دانشمند دوره ایلخانیان مغول که صاحب قلمی تواناست، نویسنده نامه هایی با نام سوانح الافکار است . این اثر دلالتی آشکار بر آگاهی وی از آرایه های ادبی دارد؛ ولی از منظر سبک شناسی لایه ای با رویکرد بلاغی تاکنون بررسی نشده اند. سبک شناسی لایه ای به عنوان ابزاری کاربردی، پژوهشگر را به دریافت معانی پنهان در متن و همچنین ایدئولوژی و گفتمان حاکم بر آن سوق می دهد و در این روش از سبک شناسی با رویکرد بلاغی، متن از سه منظر بلاغت ساختاری، بلاغت بینافردی و کاربست ابزارهای مجازی زبان بررسی می شود. ازاین رو، در این جستار به روش توصیفی - تحلیلی و آماری، به دنبال پاسخگویی به این پرسش ها هستیم که نامه های رشیدالدین با توجه به لایه بلاغی دارای چه ویژگیهای سبکی است؟ این ویژگیها در ارتباط با بافت بیرونی خود، چه کارکردهایی دارند و چه نوع مناسباتی از قدرت میان نویسنده و مخاطب را آشکار می کنند؟ در بررسی سبک شناختی نامه های رشیدالدین و در پاسخ به این پرسش ها، جایگاه مخاطب و همچنین موضع قدرتمندانه نویسنده نامه ها ازجمله عوامل موثر بر بلاغت ساختاری نامه ها شناسایی شد؛ چنان که نامه های خطاب به حکومتیان که بیش از نیمی از نامه ها را دربرمی گیرند، بدون مقدمه نوشته شده اند. این امر حاکی از کم اهمیتی این نوع مخاطبان ازنظر نویسنده، نگاه از بالا به پایین وی و درنتیجه موضع اقتدار اوست که خود را ملزم به رعایت اصول حاکم بر نامه نگاری برای جلب توجه این گونه از مخاطبان و آماده نمودن ذهن آنان نمی دیده است؛ درحالی که در نامه های خطاب به دوستان، با مقدمه و فراهم نمودن زمینه های لازم نامه را آغاز نموده، به متن اصلی پرداخته و با رعایت تمام اصول نامه نگاری عصر خویش، آن را به پایان رسانده است. ازنظر بلاغت بینافردی، رشیدالدین اگرچه روش های متنوعی را برای برقراری ارتباط نتیجه بخش میان خود و مخاطبان برمی گزیند، بهره گیری وی از «رویکرد امری» به عنوان روش غالب موید جایگاه مقتدرانه وی در برابر مخاطبان نامه هاست. همچنین استفاده پربسامد از دو شگرد بلاغی «تشبیه و استعاره» با کارکرد اثباتی حاکی از قدرت نمایی رشیدالدین در تصویرآفرینی ادبی است که در راستای ایدئولوژی حاکم بر متن و القای آن به مخاطبان نامه ها در بسیاری از مواقع مورد بهره برداری ابزاری قرار گرفته است. بنابر دستاوردهای این پژوهش می توان گفت رابطه رشیدالدین با اکثر مخاطبان در محور عمودی (از موضع بالا به پایین) تعریف می شود؛ چنان که وی با استفاده موثر از امکانات زبانی، افزون بر آنکه از تشبیهات و استعارات ایدئولوژیکی برای تقویت منظورهای سیاسی و فرهنگی خویش بهره می برد، در موضع اقتدار می ایستد و آن ها را به انجام دستور یا خواسته مورد نظر خویش سوق می دهد.

کلیدواژه ها:

سوانح الافکار ، رشیدالدین فضل الله همدانی ، سبک شناسی لایه ای ، لایه بلاغی