ارزیابی شاخص ‎های تنوع زیستی گونه‎ های گیاهی زیرآشکوب رویشگاه‎ های شمشاد در جنگل‎ های هیرکانی

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: تنوع زیستی گیاهی هر اکوسیستم به‎طور مستقیم تحت ویژگی‎های رویشی و تنوع گونه‎های گیاهی آن قرار دارد که همواره متضمن پایداری این اکوسیستم در مقابل عوامل متغیر محیطی و زیستی است. شاخص‎های تنوع زیستی به‎منظور مقایسه تنوع زیستی توده‎های مختلف و برآورد تغییرات تنوع زیستی در طول زمان در سطح توده اندازه‎گیری می‎شوند. جنگل های هیرکانی شمال ایران میراثی به جا مانده از دوران سوم زمین‎شناسی است که امروزه بخش بزرگی از آن در مناطق جلگه ای در اثر فعالیت های مخرب انسانی نابود شده است. این جنگل‎ها در جنوب دریای خزر دارای اهمیت ویژه‎ای از نظر حفاظتی و مدیریتی است. شمشاد هیرکانی (Buxus hyrcana Pojark.) که متعلق به خانواده Buxaceae تنها گونه از جنس شمشاد در جنگل‎های هیرکانی ایران است. از جنبه‎های مختلفی از جمله اقتصادی، توریسم، حفظ تنوع زیستی و غیره ارزش‎های منحصر به‎فردی دارد، این گونه با ارزش از دیرباز مورد تهدید عوامل انسانی و طبیعی بوده و از سطح آن‎ها در کشور کاسته شده است. پژوهش حاضر به مطالعه فلورستیک- فیزیونومیک رویشگاه‎های شمشاد در مناطق چشمه بلبل،سنگده، سی‎سنگان و شفارود پرداخته است. مواد و روش‎ها: در این پژوهش رویشگاه‎های مهم شمشاد هیرکانی از منطقه حفاظت‎شده چشمه بلبل بندر گز استان گلستان به‎عنوان شرقی‎ترین ناحیه پراکنش این‎گونه در جنگل‎های هیرکانی تا جنگل‎های شفارود در استان گیلان نمونه‎برداری شدند. ‎به‎ طور کلی در چهار منطقه مورد شناسایی ۱۲۵ قطعه نمونه ۴۰۰ مترمربعی (۲۰ ×۲۰ متر) پیاده شد. بندر گز (چشمه بلبل) ۳۵ قطعه نمونه، فریم (سنگده) ۳۰ قطعه نمونه، سی‎سنگان ۴۰ قطعه‎نمونه و شفارود ۲۰ قطعه‎نمونه). در هر قطعه‎نمونه برای اندازه‎گیری پوشش علفی کف جنگل، تعداد پنج ریز قطعه چهار مترمربعی (۲ × ۲ متر) در مرکز و چهار گوشه هر قطعه‎نمونه پیاده و نسبت به برداشت پوشش علفی آنها اقدام شد. شاخص های تنوع زیستی برای هریک از قطعات نمونه، شامل تنوع شانون، سیمپسون و فیشر، غنای مارگالف و منهینیک و یکنواختی پیلو، سیمپسون و شانون اندازه‎ گیری شد. شناسایی گیاهان با دقت بسیار و با استفاده از فلور فارسی ایران، فلور ایرانیکا، فلور ترکیه و فلور اروپا انجام شد. شکل زیستی هرگونه گیاهی بر اساس روش رانکایر مشخص و ثبت شد. محدوده پراکنش جغرافیایی هرگونه با توجه به فلورهای ذکر شده، تعیین شد. سپس با استفاده از داده‎های فلوریستیکی در تقسیم‎بندی نواحی رویشی سطح کره زمین، تعلق هریک از گونه‎ها به فیتوکوریون‎های موجود مشخص و نمودار پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه رسم شد. به‎منظور مقایسه تنوع گونه‎ای بین رویشگاه‎ها از آنالیز واریانس یک‎طرفه استفاده و به‎منظور مقایسه میانگین‎ها از آزمون Tukey-HSD در محیط نرم‎افزار SPSS و رسم نمودارها با استفاده از نرم‎افزار Excel-۲۰۱۳ انجام شد. یافته‎ها: به‎طور کلی تعداد ۱۸۶ گونه گیاهی متعلق به ۶۸ تیره گیاهی شناسایی شد. نتایج نشان داد همی‎کریپتوفیت‎ها با ۳۴/۹۴ درصد (۶۵گونه)، فانروفیت‎ها با ۲۱/۵ درصد (۴۰ گونه)، ژئوفیت‎ها با ۱۹/۹۰ درصد (۳۷گونه)، تروفیت‎ها با ۱۹/۳۵ درصد (۳۶گونه) و کریپتوفیت‎ها با ۲/۶۹ درصد (۵ گونه) شکل های زیستی چیره ترکیب رستنی رویشگاه‎های شمشاد هیرکانی را به‎خود اختصاص دادند. کامه‎فیت‎ها نیز با درصد (۳ گونه) کمیاب ترین شکل زیستی منطقه بودند. نتایج بررسی پراکنش جغرافیایی گونه‎های گیاهی منطقه نشان داد کل فلور عمدتا از عناصر اروپا - سبیری (۵۵گونه) و چند ناحیه‎ای (۳۸ گونه) بوده که بیش از ۵۰ درصد گونه‎ها (تعداد ۹۳ گونه) را به‎خود اختصاص داده‎اند. پس از آن گونه‎های نواحی رویشی اروپا- سیبری/ ایران تورانی/ مدیترانه ای (۲۵ گونه، ۱۳/۴۴ درصد)، اروپا- سیبری/ ایران تورانی (۲۵ گونه، ۱۳/۴۴ درصد)، ایران تورانی (۱۶ گونه، ۸/۶۰ درصد)، اروپا- سیبری/ مدیترانه ای (۱۳ گونه، ۶/۷۰ درصد)، جهان وطن (۸ گونه، ۴/۳ درصد) قرار داشتند. نواحی رویشی مدیترانه/ ایران تورانی (۵ گونه، ۲/۷۰ درصد) دارای کم‎ترین میزان حضور در سطح منطقه بودند با توجه به این‎که جنگل‎های شمال از نظر جغرافیایی به ایالت اکسین- هیرکانی از زیرحوزه پونتیک از ناحیه رویشی بزرگ اروپا -سیبری تعلق دارند، حضور گونه‎های متعلق به این طیف جغرافیایی در فلور این مناطق دور از انتظار نیست. همچنین حضور گونه‎های دیگر نواحی جغرافیایی نتیجه‎ای از الگوهای طبیعی حضور اتفاقی عناصر گیاهی از سایر مناطق رویشی جهان است. نتیجه‎گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که رویشگاه‎های شمشاد فریم و شفارود دارای مقایر بالاتری از شاخص‎های تنوع، یکنواختی و غنای گونه‎ای می‎باشند. این دو رویشگاه میانگین ارتفاع از سطح دریا بالاتری نسبت به رویشگاه‎های چشمه بلبل و سی‎سنگان می‎باشند. مرور منابع نشان می‎دهد که عوامل فیزیوگرافی نیز نقش مهمی در شاخص‎های غنا و تنوع گونه‎ای ایفا می‎کنند. تغییرات ارتفاع از سطح دریا اغلب منجر به تغییرات در شرایط محیطی مانند دما، بارش و ویژگی‎های خاک می‎شود. این تنوع در شرایط رویشگاه باعث افزایش ناهمگونی آن شده و به طیف وسیع‎تری از گونه‎ها امکان همزیستی می‎دهد. در نتیجه، ناهمگونی بیشتر رویشگاه منجر به تنوع گونه‎ای بالاتر می‎شود که در شاخص تنوع زیستی هم منعکس می‎شود.

کلیدواژه ها:

Biological form ، Buxus habitats ، Flora ، Geographical distribution ، پراکنش جغرافیایی ، رویشگاه‎ های شمشاد ، شکل زیستی ، فلور