مولفه های خلقی ایرانیان در شش قرن نخست هجری در آیینه حکایت های تعلیمی

متن ها در خلا پدید نمی آیند؛ متون واقع گرا  - به ویژه در ژانر تعلیمی- خواه ناخواه چکیده و افشره فرهنگ زمانه را در خود دارند. در این پژوهش در نظر است با بررسی حکایت های چهار متن از مهم ترین متون تعلیمی پنج- شش قرن نخست هجری (مخزن الاسرار نظامی گنجوی و حدیقه الحقیقه سنایی در شعر، و سیاست نامه خواجه نظام الملک و قابوس نامه عنصرالمعالی در نثر) برجسته ترین مولفه های خلقی و فرهنگی ایرانیان، جمع آوری و صورت بندی گردد. سبب انتخاب حکایت های متون تعلیمی این بوده است که این متون، اساسا برای هنجارگذاری و مبتنی بر بایدها و نبایدها تولید می شوند و مروج فرهنگ اخلاقی مورد تایید جامعه و نهی کننده ناهنجاری های فرهنگی موجود هستند. نتایج این پژوهش که به لحاظ تاریخ سیاسی، دوره دیلمیان، آل بویه و غزنویان را دربر می گیرد، نشان می دهد که در غیاب تواریخ اجتماعی و فرهنگی، حکایت های متون تعلیمی، آیینه ای حقیقت نما و قابل اعتماد در انعکاس مسائل زیستی، فرهنگی و خلقی مردمان است. در بعد فردی «واقع بینی» پربسامدترین خلق مورد تایید و تشویق است. در بعد جمعی، «پرسشگری و حق طلبی» و در بخش خلقیات حکومتی، تشویق به «تدبیر و هوشمندی حاکمان» بیشترین بسامد را دارد و آیینه ای از شیوه حکومتداری رایج مبتنی بر بی خردی و تعصب آن دوران است.

کلیدواژه ها:

تاریخ فرهنگی و اجتماعی ، ژانر تعلیمی ، مولفه های خلقی ، مخزن الاسرار ، حدیقه الحقیقه ، سیاست نامه ، قابوس نامه