معناشناسی «میثاق» در قرآن کریم با تاکید بر روابط همنشینی و جانشینی

معناشناسی، روش مناسبی برای تنظیم شبکه معنایی واژگان قرآنی و در نتیجه، فهم گفتمان قرآن کریم است. اهمیت مساله «میثاق» و لزوم دستیابی به مفهوم دقیق واژه، تبیین لایه های معنایی آن و ترسیم شبکه معنایی میثاق، پژوهشی قاعده مند را متناسب با ویژگی های قرآن طلب می کند؛ زیرا میثاق یکی از مهمترین موضوعاتی است که در روابط بین انسان ها و نیز، رابطه میان انسان و خداوند مطرح می شود و گفتمان دینی بر آن مبتنی است .از این رو، تحلیل  و واکاوی ابعاد آن در نظام معنایی قرآن، هدف پژوهش حاضر است. نتایج این نوشتار با شیوه توصیفی تحلیلی و با کاربست روش معناشناسی، با توجه به مولفه­های معنایی و روابط همنشینی و جانشینی، حاکی از آن است که هسته اصلی معنایی میثاق، شامل مفاهیم استحکام، تقویت و تثبیت است. در واکاوی مفهومی میثاق مبتنی بر سیاق آیات، عنصر «پذیرش» نقش کانونی دارد؛ زیرا در ارتباط انسان و خدا، میثاق، مبتنی بر پذیرفتن ربوبیت پروردگاراست. در نسبت جانشینی، بیشترین بسامد را صورت فعلی واژه «اخذ» دارد و همنشین های اسمی «عهد» و «غلیظا» نیز، بر استحکام و تثبیت میثاق تاکید دارند. همچنین در محور جانشینی مفاهیمی چون عهد، عقد، بیعت، وعد و اصر مطرح است که نسبت به میثاق دارای ترادف نسبی است. مراد از متقابل های میثاق، مواردی است که لازمه آن گسستن و خروج است. به همین دلیل، متقابل های میثاق در حوزه عملکرد انسان ها در برخوردهای سلبی شکل می­گیرد که نتیجه آن، نقض و وفا نکردن به مفاد پیمان است. به علاوه، متقابل های میثاق مانند نقض، نسیان و اعراض در حوزه عملکرد انسانی است که به برخورد سلبی با میثاق اشاره دارند.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، معناشناسی ، میثاق ، روابط همنشینی ، روابط جانشینی ، تقابل معنایی