ارزیابی و اولویت بندی راهبردهای بهبود وضعیت موجود بخش کشاورزی استان مازندران با استفاده از روش تاپسیس فازی

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: تحولات اخیر جوامع بشری از نظر رشد جمعیت، علوم و تکنولوژی و مسائل محیط زیستی، اهمیت بخش کشاورزی را دوچندان می‎کند. اهمیت توجه به راهبردهای بخش کشاورزی در برنامه‎های توسعه، به لحاظ اهمیت روزافزون این بخش در اقتصاد ملی کشور است. در این میان استان مازندران به واسطه بارندگی و خاک مستعد از دیرباز قطب کشاورزی محسوب می شد. به‎منظور تحقق توسعه بخش کشاورزی، شناسایی چالش‎ها و پتانسیل‎های پیش روی این بخش، از عوامل مهم به‎نظر می‎رسد. هدف از انجام این مطالعه، شناسایی وضع موجود و تعیین چالش‎ها، راهبردها و راهکارهای توسعه بخش کشاورزی و اولویت‎بندی آن‎ها در استان مازندران می‎باشد. مواد و روش‎ها: با توجه به قابلیت‎های تولید محصولات کشاورزی در استان، در این مطالعه، به شناسایی چالش‎ها و تبیین سازوکارها و راهبردهای توسعه کشاورزی پایدار در زیر بخش های زراعت و باغبانی، دامپروری و شیلات به عنوان مهم ترین زیر بخش کشاورزی پرداخته شد. جمع آوری اطلاعات از طریق تکمیل پرسشنامه از بهره برداران و کارشناسان در سال ۱۳۹۸ انجام شد. وزن‎دهی گزینه‎ها با توجه به معیارهای اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و فنی و زیربنایی به‎عنوان کلیدی‎ترین ابعاد توسعه پایدار انجام گرفت. به‎منظور رتبه‎بندی راهبردها از روش TOPSIS Fuzzy استفاده گردید. تحقیق حاضر دربرگیرنده سه بخش، وضع موجود، چالش ها و راهکارها در زیربخش های زراعت، باغبانی، دامپروری و شیلات تهیه شده است. سپس به منظور اولویت‎بندی راهبردها، از روش تاپسیس فازی استفاده گردید. یافته‎ها: استان مازندران دارای رتبه ی نخست در تولید مرکبات، برنج، کیوی، نهال های زینتی، نهال زیتون، قارچ خوراکی صدفی، نباتات علوفه ای، گوشت سفید و جوجه یک روزه است که نشان دهنده پتانسیل بالای این استان در تامین مواد غذایی کشور است. بر اساس مطالعات به عمل آمده، کشاورزان در آینده با موضوعاتی همچون رقابت در بازار، کاهش بودجه ها، مدیریت ریسک، مبارزه با تغییرات آب و هوایی، مدیریت آب و استفاده از فرصت های به‎وجود آمده نسبت به وجود تقاضا در زمینه انرژی های زیستی به همراه حفظ تنوع گونه ها مواجه خواهند شد. دگرگونی و تنوع تولیدات کشاورزی، تغییر سلایق مصرف کنندگان، لزوم افزایش کارآیی، جهانی شدن اقتصاد و شدت یافتن رقابت جهانی ازجمله عواملی هستند که باعث تاکید بیش از پیش به کشاورزی دانش بنیان شده است. نتایج نشان داد که چالش‎های اصلی و مهم بخش کشاورزی استان مازندران شامل مواردی همچون: عدم اجرای سند آمایش سرزمین، ضعف نگرش اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی به جایگاه کشاورزی استان در سطح ملی، عدم مشارکت و سرمایه گذاری کافی بخش خصوصی در استان با توجه به جایگاه آن در بخش کشاورزی، عدم وجود زیرساخت های پایه و اساسی به منظور توسعه کشاورزی متناسب با شرایط جدید، ضعف در مدیریت یکپارچه دانش و اطلاعات بخش کشاورزی متناسب با نیازهای استان و عدم رعایت الگوی کشت بهینه با توجه به اثرات تغییر اقلیم می‎باشد. در بخش زراعت و باغبانی راهبرد (ارائه خدمات اعتباری برای تجهیز و نوسازی روش ­های تولید) با امتیاز نهایی ۰/۷۴ در بالاترین اولویت قرار گرفت. همچنین، در بخش‎های دام و طیور و شیلات به‎ترتیب راهبردهای (توسعه صادرات و ورود به بازارهای جهانی) و (توسعه آبزی پروری) با امتیاز نهایی ۰/۵۷ و ۰/۶۸ بیشترین مقدار را به‎دست آورده و در رتبه‎های اول قرار گرفتند. نتیجه‎گیری: برای تحقق اهداف توسعه بخش کشاورزی در استان، توسعه شرکت های دانش بنیان مورد تاکید است و از این منظر کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی استان می توانند در قالب مصوبه ، ساز و کاری برای سرعت گرفتن توسعه این فناوری ها و ظرفیت ها در استان ها، تلاش کنند. یافته‎های این پژوهش می‎تواند کارایی اقدامات مدیران و کارشناسان را در هدایت فرایند اجرا و غلبه بر چالش‎های اجرا، ارتقا دهد. با توجه به نتایج این تحقیق، راهکارهایی همچون استفاده از پژوهشگران و دانش آموختگان کشاورزی، حمایت و توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی محصولات کشاورزی پیشنهاد می ­شود. با اینکه اراضی حاصل خیز و اقلیم مناسب در اکثر مناطق استان برای محصولات زراعی و باغی متنوعی وجود دارد ولی با تغییر الگوی کشت به سمت محصولات نامناسب و حتی تغییر کاربری از کشاورزی به سایر فعالیت‎ها، تهدید جدی برای محصولات دارای مزیت نسبی و ضروری استان به‎شمار می‎رود لذا در این زمینه «قوانین محدودکننده تغییر کاربری اراضی» ضروری می‎نماید. پایین بودن بهره‎وری در بخش کشاورزی به‎دلیل تکنولوژی‎های قدیمی و نامناسب که به افزایش هزینه تمام‎ شده نیز منجر می‎شود، موجب کیفیت پایین محصولات و قیمت بالای محصولات می‎شود. با توجه به واردات بی‎رویه محصولات زراعی و باغی، دولت باید با «ارائه خدمات اعتباری برای تجهیز و نوسازی روش‎های تولید در بخش زراعت و باغداری» گامی مهم در توسعه این بخش بردارد. با عنایت به اینکه یکی از تهدیدهای مهم به‎ویژه در سال‎های اخیر، کاهش علوفه با توجه به تغییرات آب و هوایی و همچنین عدم دسترسی به برخی نهاده‎های وارداتی به‎دلیل تحریم‎های اقتصادی بوده است لذا با توجه به قوت‎هایی نظیر وجود موسسات مطالعاتی و پژوهشی می‎توان راهکاری همچون «انجام سرمایه‎گذاری برای تولید ارقام پر محصول و مقاوم گیاهان علوفه‎ای» را ارائه نمود. همچنین نظر به تهدید کاهش مصرف محصولات دامی از جمله محصولات لبنی در کشور که یکی از دلایل آن می‎تواند افزایش قیمت این محصولات باشد، لذا با توجه به قوت‎هایی نظیر وجود شرایط مساعد در استان و دارا بودن رتبه‎های برتر در تولید محصولات دامی، می‎توان راهبرد «بهینه‎سازی تولید و کاهش قیمت تمام شده محصول» را در راستای مقابله با تهدید فوق‎الذکر ارائه نمود.

کلیدواژه ها:

Cultivation ، Development ، Fisheries ، Horticulture ، Livestock and poultry ، باغبانی ، توسعه ، دامپروری ، زراعت ، شیلات