ارزیابی کتاب های جغرافیایی اسلامی از دیدگاه زکریا بن محمد قزوینی(د.۶۸۲)

زکریا بن محمد قزوینی (نام و نسب درست او، زکریا بن محمد بن محمود است) (د.۶۸۲ق) در آثارالبلاد و اخبارالعباد، نخستین اثر جغرافیایی مسلمانان که پس از تشکیل و تثبیت دولت ایلخانان تالیف شده­، صرف­نظر از اقتباسات بسیاری که بدون ذکر نام، از منابع مختلف کرده، از ۱۲ اثر جغرافیایی، تالیف سده­های چهارم تا ششم، با ذکر نام کتاب یا مولف، مطالبی را نقل کرده ­است. مسئله اصلی در این پژوهش، آن است که استفاده قزوینی از منابع جغرافیایی پیشین، بر پایه چه ترجیحات و معیارها و در واقع، حاصل چه رویکردهایی بوده ­است؟ مولفان این مقاله، با استقصای همه ارجاعات قزوینی به منابع مذکور و مصرح خود و سنجش آنها با محتوای آن منابع، کوشیده­اند پاسخی بدین مسئله بدهند. ازجمله یافته­های این پژوهش، آن است که قزوینی آگاهانه منابع و مطالب منابع را گزینش کرده و این گزینش­ها حاصل و نیز نشان نگرش او به جایگاه هر منبع بوده ­است. او خاصه آشنایی مستقیم و بلاواسطه جغرافیانویسان را از نشانه­های اعتبار آثارشان می­شمرد و از همین رو، گزارش نویسندگان در باره زادگاه و پرورشگاه خود یا در مورد مسیرهای سفرشان را معتبرتر از بقیه گزارش­ها می­انگاشت.

کلیدواژه ها:

آثارالبلاد و اخبارالعباد ، جغرافیا ، جغرافیانگاری اسلامی ، عجایب نگاری ، زکریا بن محمد قزوینی