برآورد عیار علمی ایران در حوزه پزشکی (۱۹۹۶-۲۰۱۶)

نامه به سردبیر Letter to the Editorial مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان دوره شانزدهم، مرداد ۱۳۹۶، ۴۹۰-۴۸۷           برآورد عیار علمی ایران در حوزه پزشکی (۱۹۹۶-۲۰۱۶)     دریافت مقاله: ۱۶/۲/۹۶                ارسال مقاله به نویسنده جهت اصلاح: ۱۷/۲/۹۶               دریافت اصلاحیه از نویسنده: ۱۷/۴/۹۶          پذیرش مقاله: ۱۸/۴/۹۶   سردبیر محترم در عصر نوین، پاسخ مناسب به نیازهای درمانی و ارائه خدمات پزشکی موثر به مردم، مستلزم به روزرسانی دانش شاغلان حوزه سلامت می باشد. پیش نیاز این امر، تزریق مداوم دانش است که جز از طریق تحقیق و توسعه و به اشتراک گذاری آن میسر نمی شود. به عبارتی، پیشرفت علمی با انتشار تجربیات و ایده های جدید در مجلات معتبری حاصل می شود که امروزه به طور فزاینده ای تنها روی اینترنت قرار می گیرند [۱]. در نتیجه، به موازات اهمیتی که رشته پزشکی به دلیل مواجه بودن با مسئله مرگ و زندگی مردم دارد، رصد آهنگ رشد و تحول علمی این حوزه، با استفاده از پارامترهای علم سنجی که به ارزیابی کمی و کیفی ایده های علمی می پردازند نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. علاوه بر تعیین سیر پیشرفت علمی، تعیین وجهه و اعتبار تولیدات علمی از نتایج دیگری است که از ارزیابی های انجام شده به وسیله این پارامترها به دست می آید؛ چراکه وجهه و اعتبار علمی مفاهیمی هستند که به میزان کیفیت محصولات علمی و تجمع آن در طول زمان اشاره دارد [۲]. ولی آیا استفاده از این پارامترها، برای برآورد عیار تولیدات علمی نیز کارایی دارد؟ برای پاسخ به این سوال ابتدا باید بدانیم واژه عیار به چه معناست و عیار علمی چه مفهومی دارد. آشناترین تعبیری که از واژه عیار به ذهن می رسد، همان واحد شناخته شده ای است که برای اندازه گیری و تعیین درجه خلوص طلا و عناصری مانند آن به کار می رود. بر این اساس هر چه درجه خلوص یک عنصر بیشتر باشد، آن عنصر عیار بالاتری دارد. حال چنانچه بخواهیم معنی این واژه را به عنوان واحدی برای سنجش ایده های علمی منتشرشده در مجلات تعمیم دهیم، باید از آن به عنوان مقیاس سنجشی یاد کنیم که توسط پارامتری قابل اندازه گیری است که بتواند کیفیت کلیه مقالات را با دقت بالایی محاسبه کند. کیفیت یک ایده به میزان تاثیر علمی آن بستگی دارد. میزان تاثیر، همان قدرت نفوذ ایده در ایده های دیگران است؛ به عبارتی تعداد استناداتی که به یک ایده می شود، حاکی از ارزش علمی یک ایده است و اگرچه استنادات نمی توانند به تنهایی شاخصی برای تعیین کیفیت یک اثر به شمار روند، اما همچنان به عنوان یکی از عیارهای کیفیت مقاله در نظر گرفته می شوند [۳]. در میان شاخص های مختلفی نظیر: Impact Factor (IF)، Source-Normalized Impact per Paper (SNIP)، Eigenfactor و Article Influence Score (AIS)، که صرفا به تجزیه و تحلیل ضریب تاثیر مقاله، مجله و یا ضریب تاثیر خام آن بر اساس کمیت استنادات می پردازند، SCImago Journal Rank (SJR)، شاخص جدیدی است که بیان می کند عنوان، کیفیت و شهرت مجله اثر مستقیم بر ارزش استناد دارد و این مسئله را در ارزیابی کیفی مقالات لحاظ می کند [۴]. همچنین، برخلاف سایر شاخص ها که صرفا برخی از انواع مقالات را مورد بررسی قرار می دهند، این شاخص کلیه مقالات اعم از سخن سردبیر، نامه به سردبیر، مقالات مروری، مقالات پژوهشی، گزارش مورد و دیگر انواع مقالات منتشرشده در مجلات معتبر نظیر مقالات کنفرانس ها را نیز در ارزیابی ها مورد محاسبه قرار می دهد [۵]. بنابراین، این شاخص از این جهت که ارزیابی دقیق تری از کم و کیف انواع مقالات ارائه می دهد می تواند شاخص مناسبی برای برآورد عیار تولیدات علمی باشد. بر مبنای داده های شاخص (SJR)، شاخص SCImago Country Rank (SCR) به تجزیه و تحلیل تولیدات علمی کشورها در مقایسه با یکدیگر یا به طور جداگانه می پردازد [۶]. تجزیه و تحلیل های SCImago Journal & Country Rank (SJCR) بر اساس داده های به دست آمده از پایگاه اطلاعاتی Scopus است که بزرگ ترین پایگاه اطلاعاتی در علم است و کلیه مقالات مجلات نمایه شده در پایگاه اطلاعاتی ISI را نیز پوشش می دهد [۴]. شاخص (SCR) می تواند به ارزیابی کمی و کیفی تولیدات علمی ۲۳۹ کشور در ۲۷ حوزه موضوعی و ۳۱۳ موضوع فرعی بپردازد [۶]. مواردی که توسط این شاخص مورد بررسی قرار می گیرد عبارت اند از: مدارک (تعداد مدارک منتشرشده در طول سال های منتخب که به طورمعمول برونداد علمی کشورها نیز نامیده می شود)، مدارک قابل استناد (تعداد مدارک قابل استناد در طول سال های منتخب)، استنادات (تعداد استناد به مدارک منتشرشده در طول سال های منتخب)، خوداستنادات هر کشور (تعداد خوداستنادات همه تاریخ های دریافت شده توسط مدارک منتشرشده در طول سال های منتخب)، استناد به هر مدرک (میانگین استنادها به هر مدرک منتشرشده در طول سال های منتخب)، شاخص H (تولید و تاثیر علمی یک کشور، پژوهشگر و مجله را محاسبه می کند) [۶]. با توجه به اینکه تاکنون مطالعه ای انجام نشده است که به ارزیابی تولیدات علمی ایران در حوزه پزشکی با استفاده از این شاخص بپردازد، برای پر کردن شکاف اطلاعاتی در این زمینه، اقدام به برآورد عیار علمی ایران در حوزه پزشکی در سال های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۶ بر اساس شاخص (SCR) گردید. مطابق با گزارش های SCR، در سال های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۶، ترکیه با ۲۰۳۷۶۱ و اسرائیل با ۹۹۳۶۷ مدرک به ترتیب در جایگاه اول و دوم خاورمیانه قرار دارند. این وضعیت هنگامی که تعداد استنادات بررسی می گردد برعکس می شود و اسرائیل با ۲۳۶۳۱۱۱ و ترکیه با ۱۶۳۰۸۹۰ استناد به ترتیب در جایگاه اول و دوم قرار می گیرند. این گزارش ها نشان می دهد تعداد تولیدات ترکیه در حوزه پزشکی ۵/۲ برابر تعداد تولیدات ایران و تعداد استنادات به تولیدات پزشکی اسرائیل ۵ برابر تعداد استنادات به تولیدات پزشکی ایران است و ایران بعد از این دو کشور در مکان سوم خاورمیانه هم از نظر تعداد مدارک و هم از نظر تعداد استنادات به این مدارک قرار دارد. بررسی شاخص H نیز نشان داد، ایران بعد از ۴ کشور اسرائیل، ترکیه، عربستان و مصر در رتبه پنجم و به لحاظ تعداد استناد به هر مدرک، ایران از میان ۱۶ کشور موجود در منطقه خاورمیانه در رتبه آخر و اسرائیل، فلسطین و سوریه در رتبه های اول تا سوم قرار دارند (جدول یک). در بررسی جایگاه جهانی کشورها بر اساس این شاخص، آمریکا با ۳۲۲۷۲۱۱ مدرک و ۸۸۳۲۴۸۰۸ استناد، قطب اول دنیا در حوزه پزشکی است. درحالی که ایران به لحاظ تعداد مدرک نسبت به آمریکا در جایگاه ۲۵ جهان قرار می گیرد. این وضعیت زمانی که میزان استنادات ملاک ارزیابی قرار می گیرد ایران را در جایگاه ۳۹ جهان قرار می دهد (جدول یک). این در حالی است که کشورهایی مانند فنلاند، نروژ، نیوزلند، هنگ کنگ، ایرلند، آفریقای جنوبی، سنگاپور، مکزیک، چک، پرتغال، آرژانتین، مجارستان، روسیه و تایلند که تعداد مدرک تولیدشده توسط آنها از ایران کمتر بوده از تعداد استناد بیشتری برخوردار هستند و در رتبه های بهتری نسبت به ایران قرار گرفته اند.   جدول ۱- تعداد و رتبه تولیدات پزشکی ایران در خاورمیانه و جهان ۲۰۱۶-۱۹۹۶   متغیر تعداد رتبه در خاورمیانه رتبه در جهان مدارک ۸۵۲۱۰ ۳ ۲۵ مدارک قابل استناد ۷۹۵۹۶ ۳ ۲۴ استنادات ۵۵۷۰۲۹ ۳ ۳۹ خوداستنادات ۱۸۷۰۱۰ ۳ ۲۶ استناد به هر مدرک ۵۴/۶ ۱۶ ۲۱۳ شاخص H ۱۴۶ ۵ ۴۸   بر اساس گزارش ها ارائه شده توسط این شاخص که عیار تولیدات علمی را از شش بعد مورد بررسی قرار می دهد، کمیت (تعداد مدرک و تعداد مدرک قابل استناد) ۳/۳۳ درصد و کیفیت (تعداد استنادات، تعداد خوداستنادات، تعداد استناد به هر مدرک و شاخص H) ۶/۶۶ درصد در ارزیابی تولیدات علمی نقش دارد. بدین معنی که در دنیای کنونی، دیگر کمیت تنها مولفه تعیین کننده عیار علمی نیست، بلکه کیفیت تولیدات علمی و در واقع کیفیت استنادی آنهاست که نقش پررنگ تری در این زمینه دارد و می تواند مسیر را برای اقتدار و برتری علمی ایران در منطقه و جهان هموار کند. بنابراین، لازم است فعالان حوزه پزشکی و سلامت بدانند کاهش مقالات بدون استناد، نیازمند نگارش مقالاتی است که ضمن برخورداری از نگارش مناسب و عمق و غنای علمی، روزآمد بوده و پاسخگوی نیاز کاربران در سطح ملی و بین المللی باشند.   فاطمه مسعودی۱ ۲- (نویسنده مسئول) کارشناسی ارشد، کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران و کتابدار، نهاد کتابخانه های عمومی کشور، قم، ایران   تلفن: [phone]، دورنگار: ۳۷۷۱۷۶۷۴-۰۲۵، پست الکترونیکی: [e-mail]   References   [۱] Fersht A. The most influential journals: Impact Factor and Eigenfactor. PNAS ۲۰۰۹; ۱۰۶(۱۷): ۶۸۸۳–۴. [۲] Mauro Degli Esposti. Italian universities: ranking, scientific prestige and politics. ۲۰۱۳; [۴ screen]. Available at: http://www.scienceonthenet.eu/documenti/grafici/italian-universities-ranking-scientific-prestige-and-politics/settembre-۲۰۱۳. July ۶, ۲۰۱۷. [۳] Rooban T, Madan K, Poorni S. Indian dental research-need for self appraisal. Indian J Dent Res ۲۰۱۴; ۲۵(۵): ۶۸۱. [۴] González-Pereira B, Bote VPG, Anegón F de M. The SJR indicator: A new indicator of journals’ scientific prestige. CoRR [Serial online]. ۲۰۰۹ December; ۱: [۲۱ p]. Available from: http://arxiv.org/abs/۰۹۱۲.۴۱۴۱. July ۶, ۲۰۱۷. [۵] Godana GD. SCImago. In: Mitchell GR, Church S, Bartosh T, Godana GD, Stohr R, Jones S, et al. Measuring scholarly metrics. ۱st ed. Nebraska: Oldfather Press. ۲۰۱۱: ۲۲-۸. [۶] SCImago. SJR — SCImago Journal & Country Rank. ۲۰۰۷; [۲ screen]. Available at: http://www.scimagojr.com. July ۶, ۲۰۱۷.   The Assessment of Iran's Hallmark of Scientific in Medicine (۱۹۹۶-۲۰۱۶)   F. Masoudi۱ Received: ۰۶/۰۵/۲۰۱۷      Sent for Revision: ۰۷/۰۵/۲۰۱۷    Received Revised Manuscript: ۰۸/۰۷/۲۰۱۷  Accepted: ۰۹/۰۷/۲۰۱۷   نامه به سردبیر حاضر، با هدف تعیین عیار علمی ایران در حوزه پزشکی در سال های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۶ در جهان و خاورمیانه در شش بعد تعداد مدرک، تعداد مدارک قابل استناد، تعداد استنادات، تعداد خوداستنادات، میانگین استناد به هر مدرک و شاخص H انجام یافت. برآورد عیار علمی تولیدات پزشکی ایران نشان داد، ایران نه تنها در مقیاس جهانی، بلکه در منطقه خاورمیانه نیز از اقتدار علمی لازم در این حوزه برخوردار نمی باشد.   The present letter to editor, was conducted with the aim of determining Iran's hallmark of scientific in the field of medicine in the years ۱۹۹۶ to ۲۰۱۶ in the world and the Middle East in the following six dimensions: the number of documents, the number of citable documents, the number of citations, the number of self-citations, the average of citations per document and H index. The assessment scientific grade of medical products in Iran showed that Iran, not only on a global scale, but also in the Middle East does not have the necessary scientific authority in this area.     MSc, Medical Library and Information Science, School of Allied Medical Sciences, Tehran University of Medical Sciences, Tehran and Librarianship, Iran Public Libraries Foundation, Qom, Iran (Corresponding Author)Tel: [phone], Fax: [phone], E-mail: [e-mail]