اثر تیمار آتش بر پایداری خاکدانه و مولفه های پاشمان در شرایط آزمایشگاهی

مقدمهآتش، به ­عنوان یکی از رخدادهای مهم و رایج در کلیه بوم سازگان‎ های جنگلی و مرتعی، علاوه­ بر تاثیر بر ویژگی های فیزیکی خاک، عموما باعث ایجاد حالت آب‎گریزی در خاک و در نتیجه کاهش نفوذپذیری آب می شود. مجموعه این تغییرات، می تواند بر پایداری خاکدانه و فرسایش پاشمانی به­ عنوان اولین مرحله از فرسایش خاک اثرگذار باشد. لذا، بررسی اثر آتش بر فرسایش پاشمانی می تواند منجر به شناخت بیشتر فرایندهای بعد از آتش سوزی در بوم سازگان ها شود. بر همین اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر آتش بر پایداری خاکدانه و مولفه های فرسایش پاشمانی در شرایط آزمایشگاهی بر روی خاک مراتع حوزه آبخیز کجور واقع در شمال کشور انجام شد. مواد و روش هاآزمایش ها در سه کرت شاهد و ۱۲ کرت پوشیده شده با بقایای خشک گونه های مرتعی، با چهار تراکم مختلف (۲۵۰، ۵۰۰، ۷۵۰ و ۱۰۰۰ گرم در متر مربع) بر اساس جرم باقی مانده گیاهی بر واحد سطح و طبعا با چهار شدت آتش سوزی متفاوت، در سه تکرار انجام شد. سپس، فنجان های پاشمان روی سطح خاک قرار داده شده و بارندگی با شدت ۶۰ میلی متر بر ساعت و مدت ۳۰ دقیقه، شبیه سازی و مولفه های فرسایش پاشمانی شامل پاشمان بالادست، پایین دست، کل و خالص اندازه گیری شد. پایداری خاکدانه نیز از طریق مقایسه میانگین وزنی قطر خاکدانه قبل و بعد از شبیه سازی باران در همه کرت ها بررسی شد.نتایج و بحثنتایج نشان داد که اثر تیمار آتش بر کاهش متغیرهای پاشمان کل و خالص و افزایش پایداری خاکدانه به ­ترتیب در سطوح اعتماد ۹۵ و ۹۹ درصد معنی دار بود. با افزایش شدت تیمار آتش به­ طور کلی روند تغییرات پایداری خاکدانه و مولفه های پاشمان به ­ترتیب افزایشی و کاهشی بود. تیمار آتش سوزی بقایای خشک گونه های مرتعی با شدت ۲۵۰ گرم در متر مربع، متغیرهای پاشمان کل و خالص را به ترتیب ۳۵ و ۴۴ درصد کاهش داد، در حالی که تیمار آتش سوزی با شدت های ۵۰۰، ۷۵۰ و ۱۰۰۰ گرم در متر مربع متغیرهای پاشمان کل و خالص را به میزان بیش از ۹۵ درصد کاهش داد. اگرچه پایداری خاکدانه با افزایش شدت تیمار آتش به­ طور معنی دار افزایش یافت، اما کاهش پاشمان کل و خالص در تیمارهای آتش با مقدار بیشتر از ۵۰۰ گرم بقایای خشک گیاهان مرتعی در متر مربع معنی دار نبود. شدت اثر تیمار آتش تحت تاثیر مشارکت قابل توجه ذرات ریز و بدون خاکدانه سطح خاک تغییر کرد. درصد کاهش متغیرهای پاشمان کل و خالص در اثر تیمار آتش سوزی با شدت های مختلف یکسان نبود که نشان می دهد پاشمان در جهت های بالادست و پایین دست به یک نسبت کاهش نیافته است. روند کلی تغییرات قطر خاکدانه از تیمار شاهد تا تیمارهای مختلف آتش سوزی از شدت کم تا زیاد، کاهشی بود.نتیجه­ گیریبر اساس نتایج پژوهش حاضر و اهمیت و شناخت تاثیر آتش سوزی بر پایداری خاکدانه، پیشنهاد می شود که شدت اثر تیمار آتش در پایداری خاکدانه در خاک های با بافت های مختلف و محتوای ماده آلی متفاوت و همچنین، با در نظر گرفتن شدت ها و مدت های کمتر و بیشتر تیمار آتش روی سطح خاک، مد نظر قرار داده شود. همچنین، پیشنهاد می شود که استفاده از ابزارهای مناسب برای سنجش دما در سطح خاک در حین تیمارهای آتش در پژوهش های آتی انجام شود.

کلیدواژه ها:

آب گریزی ، حفاظت خاک ، فرسایش بارانی ، قطر خاک دانه ، مدیریت آتش