عوامل نبوغ علامه اقبال لاهوری

مهم ترین عاملی که سرچشمه حکمت و توان مندی های اقبال به شمار می آمد، ایمان راسخ است. ایمان او ایمانی خشک و توخالی نبود که عقیده صرف و باور ساده باشد، بلکه ایمان وی آمیزه ای از اعتقاد و محبت بود که قلب، فکر، عقل و اراده، دوستی و دشمنی و احساسات او را تحت الشعاع قرار داده بود.اقبال معتقد بود که ایمان بزرگ ترین قدرت و سرمایه اوست. دومین عامل که در ساختار فکری اقبال بیش از هر کتاب و استادی تاثیر گذاشته، قرآن است. قرآن خواندن اقبال با دیگران فرق داشت، قرآن در عمق جان او فرو رفته بود، اقبال تا آخرین لحظات عمرش، در دریای معارف قرآن غوطه ور بود، و هر بار، با درک جدید وقدرت ایمانی تازه ای خارج می شد. قرآن را کلید قفل های ناگشوده، پاسخ سوال های اعجاب انگیز و ضامن سعادت بشرمی دانیست. عامل سوم  که  درشکل گیری شخصیت اقبال،  تاثیر گذار بود، خودشناسی بود.  وی می گوید:  ای انسان در اعماق قلب وژرفای وجود خویش غوطه خور وخویشتن را بشناس تارا زی زندگی را در یابی، تو اگر در حق من انصاف نمی دهی و مرا نمی شناسی باکی نیست، اما خودت را بشناس. اعتماد به نفس، ایمان به رسالت خویش داشته باش. شعر اقبال دشت ها، کوه ها، شهرها و کشورها را زیر پا گذاشت و همچون سربازی از سپاهیان اسلام، قلب ها و اندیشه ها را فتح کرد و امت ها را بیدار کرد و در دل ها ایمان و حماسه و زندگی با شرافت و روح اسلام خواهی و سیادت اسلامی را دمید. عامل چهارم که در رشد سیرت و شخصیت اندیشه خود اقبال تاثیرگذار بود این است که وی ارتباط مستقیم با طبیعت و نسیم سحری و با سرچشمه تمام علوم و فیوض رابطه داشت. در قسمت آخر شب بر می خواست و با خدایش مناجات می کرد و اشک خویش را نثار او می کرد و خواسته های خود را از او می طلبید، علامه اقبال لحظه های نیایش سحری را بسیار گرامی می داشت و معتقد بود که این منبع فیض ربانی سرمایه او و سرمایه هر دانشمند و همه متفکر اسلامی است. پنجمین عامل موثر در ساختار و جهت دهی رسالت اقبال معنویت و روح عرفانی است که برگرفته از «مثنوی و معنوی» است.