«جمشید و خورشید» یا «جام جم» در شعر خواجو و حافظ

     چکیده      در این پژوهش کیفی- کمی، نخست، ژرف­ساخت عنصر قدیم اسطوره جمشید، یعنی «جم و خورشید» و پیشینه عنصر جدید آن موسوم به «جام جم»، توصیف و تحلیل و سپس میزان و چگونگی بهرهمندی خواجو و حافظ از دو عنصر مذکور بررسی شده است: الف. خواجو افزون بر عنصر قدیم «جم و خورشید» در «گوهرنامه و گل و نوروز»، عنصر جدید «جام جم» را در «روضهالانوار، کمال­نامه و همای و همایون» به فراخور اهداف برگزیده، حال آن­که حافظ در دیوان، «جام جم» را با بسامد چیره اختیار کرده است. ب. خواجو گرچه هر دو عنصر قدیم و جدید اسطوره جم را در منظومههای خویش آورده است، میانگین بسامدی آثار خواجو مبین چیرگی «جام جم» است. ج. معادلسازیهای «جم و خورشید» در «گل و نوروز و گوهرنامه»، نشان­دهنده ارتباط و یگانگی «جم و خورشید» در این منظومههاست. د. اگر «ایزد خورشید: مهر»؛ در این معادلهها، جای­گزین واژه «خورشید» گردد، معادله تازه «جم و مهر» پدید میآید و این موضوع، به­احتمال، موید بهرهبرداری مهرپرستانه نیاکان ما از عناصر قدیم اسطوره جم به فراخور موضوع و ویژگی انعطافپذیرانه و انطباقپذیرانه ذاتی اساطیر است.

کلیدواژه ها:

جم و خورشید ، جام جم ، خورشید و ایزد مهر ، شعر خواجو و شعر حافظ