هدف آفرینش و نحوه ی فاعلیت حق تعالی از منظر ابن سینا با محوریت کتاب الاشارات و التنبیهات

ابن سینا معتقد است که واجب الوجود در آفرینش عالم هستی به دنبال غرضی نیست. وی در کتاب اشارات که جزو آخرین تالیفات فلسفی او به شمار می آید بر این مطلب پافشاری می کند که نباید در کارهای واجب الوجود هیچ حسن یا اولویتی مدنظر باشد؛ زیرا هر فاعلی که برای به دست آوردن حسن یا اولویتی، فعلی را انجام دهد، از نظر ذات و صفات کامل نیست، بلکه چنین موجودی ناقص بوده، به دلیل همین نقصان نمی تواند واجب الوجود باشد. ابن سینا بر آن است که ملک و شاه حقیقی هیچ نیازی در وجودش نیست، اما همگان به او محتاج اند و فعل او «جود» به معنای حقیقی است و در آن هیچ غرض و غایتی نیست؛ زیرا آنجایی که غرض در کار باشد، مسلما اولویتی برای فاعل آن لحاظ شده است، به بیان دیگر، از آنجا که واجب الوجود غنی بالذات است، بر اثر غنای ذاتی او هیچ چیزی نمی تواند هدف و غرض ذات حق باشد؛ زیرا داشتن غرض با غنا و بی نیازی واجب در تضاد است؛ از این رو، حتی کارهای نیک جهان را نیز نمی توان به مثابه ی غرض برای واجب الوجود برشمرد، بلکه منشا صدور عالم هستی عنایت الهی است؛ یعنی ظهور نظام کلی جهان آفرینش با همه ی جزئیات و با اوقات و نظام شایسته ی آن، در علم ازلی واجب الوجود، سبب افاضه ی این نظام با همان ترتیب و تفصیل معقول خود از سوی ذات حضرت حق می شود، پس با اینکه واجب الوجود فاعل مختار است، فاعلیت او از نوع فاعل بالعنایه می باشد.

کلیدواژه ها:

هدف آفرینش ، غایت ، غرض ، فاعلیت حق تعالی ، فاعل بالعنایه ، فاعل بالقصد ، فاعل مختار ، ابن سینا ، معتزله