بررسی سندی و دلالی حدیث «قلب المومن بین الاصبعین...»

در میان روایات فریقین عبارات خاصی وجود دارد که در بیشتر آن ها بیآنکه سندی برای آن ها ذکر شود به عنوان یک قاعده و اصل پذیرفته شده و همچون ضربالمثلی رایج مورد استناد قرار گرفته است. از این دست روایات، حدیث «قلب المومن بین الاصبعین من اصابع الرحمن یقلبه کیف یشاء» منسوب به پیامبر۲ است. این سخن در کتب روایی، اخلاقی، تفسیری، کلامی، فلسفی و عرفانی به صورت مرسل و مسند، به شکلهای مختلف با الفاظی همسان و غیرهمسان، مورد استناد بسیاری از بزرگان این علوم قرار گرفته است؛ چنانکه برخی از متکلمان از این سخن برداشت جبر نمودهاند، برخی با برچسب ضعف سندی، آن را نفی کردهاند، کسانی با پذیرش ضمنی حدیث در پاسخ به شبهه جبر درصدد تاویل آن برآمدهاند و گروهی دیگر ضمن حقیقت دانستن الفاظ آن، با اصول خاص فلسفی و عرفانی، محتوای حدیث را بر معنای واقعی حمل نموده و به شرح آن پرداختهاند. این مقال به روش توصیفی تحلیلی روشن خواهد کرد که حدیث اصابع، از احادیث معتبر است و به عنوان اصلی مسلم و قطعی مورد استناد ائمه معصومینk و عالمان فریقین قرار گرفته و همچنانکه همه چیز تحت سلطه و تصرف حق تعالی است، قلوب افراد بشر نیز با تصرف او، هر لحظه بین شادی و غم، متغیر است.

کلیدواژه ها:

قلب المومن ، تصرف قلوب ، اصبعین ، اصابع الرحمن ، جبر و اختیار