فراتحلیل مطالعات سبک زندگی در پژوهشهای ایرانی

 سبک زندگی به تنوع در انتخاب رفتار، اعمال و تاکید بر سائق و تمایلات متفاوت از سوی افراد و گروه ها اشاره دارد. پژوهش های مختلف داخلی با استفاده از رویکردهای نظری گوناگون و با مقاصد تحلیلی متفاوت، مفهوم سبک زندگی را به کاربرده و گونه های متفاوتی از سبک های زندگی را مورد اشاره و استفاده قرار داده اند. این مقاله با هدف ارزیابی سنجش سبک زندگی در پژوهش های ایرانی به مطالعه و فراتحلیل این پژوهش ها پرداخته است. مبانی نظری این مطالعه مبتنی بر ایده های تورشتاین وبلن، آنتونی گیدنز و به ویژه پیر بوردیو مدون شده است. روش تحقیق از نوع اسنادی و مبتنی بر به کارگیری روش فراتحلیل به منظور تحلیل و ترکیب نتایج مطالعات صورت گرفته پیرامون سبک زندگی است. بدین منظور ۳۱ پژوهش صورت گرفته در بین مهر و موم های ۸۵-۱۳۹۵ درزمینه سبک زندگی که در فصلنامه های معتبر علمی به چاپ رسیده اند، جهت بررسی انتخاب شدند. پژوهش­ های منتخب به روش پیمایشی و با به کارگیری ابزار پیمایش در جوامع آماری متفاوت و برحسب سنجه های پایا به انجام رسیده اند. نتایج این مطالعه حاکی از آن است که نظریات بوردیو، گیدنز، وبلن و زیمل بیشترین کاربرد را در تحقیقات ایرانی مرتبط با سبک زندگی داشته اند. در ۳۱ مقاله مورد بررسی تعداد ۳۱ گونه سبک زندگی یافت شده است؛ اما در این میان سبک زندگی مدرن تظاهری-مصرفی بیشترین کاربرد را در مقالات داشته است و در تقابل با سبک زندگی سنتی، شبه سنتی و سبک زندگی دینی به کاربرده شده است. از دیگرگونه های پرکاربرد باید به سبک زندگی جهانی در مقابل سبک زندگی محلی اشاره نمود. مفهوم سبک زندگی در تحقیقات داخلی تا حدی از مبنای نظری خود کنده شده و به عنوان مفهومی خنثی، کاربردی و عام تر مورد بهره برداری قرارگرفته است. از طرفی پرکاربردترین شاخص های سنجش مفهوم سبک زندگی در مقالات مورد مطالعه، شامل نحوه گذران اوقات فراغت، ترجیحات در انتخاب پوشاک، مدیریت بدن، گرایش به اعمال مذهبی، ترجیحات غذایی، مصرف فرهنگی، میزان و شکل روابط اجتماعی، ترجیحات موسیقیایی و گرایش به ورزش بوده اند. چکیده بلند:مقدمهسبک زندگی به تنوع در انتخاب رفتار، اعمال و تاکید بر سائق و تمایلات متفاوت از سوی افراد و گروه ها اشاره دارد. پژوهش های مختلف داخلی با استفاده از رویکردهای نظری گوناگون و با مقاصد تحلیلی متفاوت، مفهوم سبک زندگی را به کاربرده و گونه های متفاوتی از سبک های زندگی را مورد اشاره و استفاده قرار داده اند. به نظر می رسد انجام پژوهشی جهت دسته بندی گونه های سبک زندگی مورد استفاده در این پژوهش ها، تحلیل نظری آنها و ایجاد نظم و ترتیب در ادبیات آنها ضرورت دارد. بر این اساس، مقاله حاضر در تلاش است با هدف گونه-شناسی سبک زندگی در پژوهش های ایرانی به مطالعه و فراتحلیل این پژوهش ها بپردازد. این مطالعه، با تحلیل پسینی از مطالعات انجام گرفته درباره سبک زندگی درصدد پاسخ به این پرسش است که آیا رویه واحدی در تعریف، مطالعه و آزمون سبک زندگی در ایران وجود دارد؟ و در صورت فقدان، چه انواعی از سبک زندگی به عنوان ویژگی بارز جامعه ایرانی تلقی شده است و این انواع چه ابعاد و مولفه های دارند؟ از این منظر، این مطالعه نوعی فراتحلیل یا به عبارتی مطالعه پسینی در رابطه با بررسی های انجام شده در حوزه سبک زندگی به شمار می آید. روش تحقیقروش انجام این تحقیق، فراتحلیل کیفی است. فراتحلیل درواقع نوعی مطالعه پسینی است که مبتنی بر مطالعات انجام پذیرفته درباره یک موضوع خاص انجام می پذیرد.در این راستا، تمام مقالاتی که در زمینه سبک زندگی در پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و پایگاه پرتال جامع علوم انسانی متعلق به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده اند، مورد مطالعه قرار گرفتند و پس از حذف مطالعات مروری و کتابخانه ای، تعداد ۳۱ مقاله پژوهشی به عنوان جامعه آماری پژوهش حاضر انتخاب شدند. هرچند که این پژوهش محدودیتی را در مورد فاصله زمانی انجام تحقیقات مورد بررسی مورد نظر نداشته است اما تمامی مقالات پژوهشی ایندکس شده در این زمینه مربوط به فاصله زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۳ هستند. یافته هااطلاعات مربوط به دسته بندی شاخص های سنجش سبک زندگی در مقالات مورد مطالعه در جدول شماره ۱۰ نشان داده شده است. همان گونه که مشاهده می شود ۹ شاخص اول ۹۵ بار (از جمع ۱۲۱ مورد شاخص) مورد استفاده قرارگرفته اند؛ به عبارت دیگر شاخص های نحوه گذران اوقات فراغت، ترجیحات در انتخاب پوشاک، مدیریت بدن، گرایش به اعمال مذهبی، ترجیحات غذایی، مصرف فرهنگی، میزان و شکل روابط اجتماعی، ترجیحات موسیقیایی و گرایش به ورزش با همدیگر ۵۱/۷۸ موارد استفاده از شاخص های سنجش سبک زندگی را به خود اختصاص داده اند. موارد ۱۵ تا ۲۱ تنها یک بار مورد استفاده واقع شده اند. بحث و نتیجه گیرینتایج این مطالعه حاکی از آن است که نظریات بوردیو، گیدنز، وبلن و زیمل بیشترین کاربرد را در تحقیقات ایرانی مرتبط با سبک زندگی داشته اند. در ۳۱ مقاله مورد بررسی تعداد ۳۱ گونه سبک زندگی یافت شده است؛ اما در این میان سبک زندگی مدرن تظاهری-مصرفی بیشترین کاربرد را در مقالات داشته است و در تقابل با سبک زندگی سنتی، شبه سنتی و سبک زندگی دینی به کاربرده شده است. از دیگرگونه های پرکاربرد باید به سبک زندگی جهانی در مقابل سبک زندگی محلی اشاره نمود. مفهوم سبک زندگی در تحقیقات داخلی تا حدی از مبنای نظری خود کنده شده و به عنوان مفهومی خنثی، کاربردی و عام تر مورد بهره برداری قرارگرفته است. از طرفی پرکاربردترین شاخص های سنجش مفهوم سبک زندگی در مقالات مورد مطالعه، شامل نحوه گذران اوقات فراغت، ترجیحات در انتخاب پوشاک، مدیریت بدن، گرایش به اعمال مذهبی، ترجیحات غذایی، مصرف فرهنگی، میزان و شکل روابط اجتماعی، ترجیحات موسیقیایی و گرایش به ورزش بوده اند

کلیدواژه ها:

سبک زندگی ، گونه شناسی مدرن ، گونه شناسی سنتی ، تظاهر ، مصرف