تقریر ابتکاری نصیرالدین طوسی از برهان صدیقین و بازتاب های آن در کلام اسلامی

در میان برهان های خداشناسی ارائه­شده در فلسفه و کلام اسلامی «برهان صدیقین» به سبب ویژگی های خاص خود جایگاهی منحصر به فرد دارد. این برهان که نخستین بار از سوی ابن سینا مطرح شد، با اقبال فیلسوفان و متکلمان پیرو او مواجه شد و شماری از آنان کوشیدند تقریرهایی تازه از آن ارائه کنند. از جمله، خواجه نصیرالدین طوسی (د: ۶۷۲ ه‍..ق.) در رساله فصول تقریر تازه و مهمی از برهان صدیقین را مطرح کرد که به گواهی برخی از متکلمان، ابداع وی به شمار می آید. تقریر تازه خواجه­نصیر از برهان صدیقین و نیز تاثیرها و بازتاب های بعدی آن در مکتوبات فلسفی-کلامی تا کنون مورد توجه جدی قرار نگرفته است و بدین سبب سهم قابل ملاحظه خواجه در تطور و تنوع برهان صدیقین در فلسفه و کلام اسلامی نادیده انگاشته شده. در پژوهش حاضر، پس از اشاره به تقریرهای متداول برهان صدیقین در دوره محقق طوسی، از رهگذر مقایسه تقریر نوآورانه وی از برهان صدیقین، با تقریرهای پیش­گفته، ابعاد ابتکاری تقریر خواجه نشان داده می شود. همچنین با تتبع در نگاشته های کلامی امامیه و اشاعره این نکته ثابت می شود که تقریر نوین خواجه با استقبال شایان توجه متکلمان امامی و اشعری پس از وی روبرو شده است، به گونه ای که بسیاری از آنان به بازگفت یا ارائه تقریرهایی مشابه آن پرداخته اند. 

کلیدواژه ها:

برهان های خداشناسی ، برهان صدیقین ، ابن سینا ، نصیرالدین طوسی ، کلام امامیه