افول اندیشه اعتزال؛ میراث تقابل اصحاب حدیث و معتزله

رویارویی عقل گرایان و نص گرایان در سده های نخستین اندیشه اسلامی، باعث شکل گیری مخالفت ها، تکفیرها و زد و خوردهایی از سوی هر دو طرف شد. اصحاب حدیث از معتزله با عناوینی همچون مرتد، زندیق، ملعون، عدوالله، گمراه و دروغ گو یاد می کردند و معتزله از اصحاب حدیث با عناوینی همچون حشویه، مشبهه و مجسمه. این تقابل عقل گرایان و نص گرایان در ابتدا به سود معتزله بود؛ اما کم کم عموم مردم، به دلیل خصلت ظاهرگرایی، به اصحاب حدیث تمایل پیدا کردند. بدین ترتیب جایگاه مردمی عقل گرایان افول کرد و در طول چند سده از تاریخ محو شدند. گرچه هر دو جریان دغدغه تبیین دین داشتند اما به هر حال سرنوشت متفاوتی پیدا کردند. در این مقاله می کوشیم برخی از نقاط تقابلی این دو اندیشه و افراط و تفریط های آنها را بررسی کرده، تاثیر آن را بر افول تفکر عقل گرایی و مباحث عقلی در اهل سنت بازکاوی کنیم. همچنین نشان می دهیم چگونه اختلاف در دستگاه فکری، تاثیر منفی بر رفتار اجتماعی این دو جریان داشت.

کلیدواژه ها:

عقل گرایی ، نص گرایی ، اصحاب حدیث ، معتزله ، معتزلیان شیعه شده