کاربرد ذرات ریزدانه در بسترسازی کانال های انتقال آب برای کاهش تلفات نشت در دشت همدان-بهار

علی­رغم پیشرفت­های اتفاق افتاده در شناسایی مصالح متنوع که می­توانند در پوشش کانال­های آبیاری مورداستفاده قرار گیرند، هنوز بخش­های وسیعی از کانال­های آبیاری کشور به صورت خاکی و بدون پوشش می­باشند. از طرف دیگر تحقیقات بیانگر این است که در برخی از پوشش­ها هدف مورد انتظار تامین نگردیده و مقدار تلفات آب در آن ها با کانال بدون پوشش اختلاف معنی­داری ندارد. لذا ضروری است میزان تلفات نشت آب در بافت­های مختلف از خاک بستر کانال­های بدون پوشش مورد ارزیابی قرارگرفته و سپس بر اساس آن ها در صورت نیاز برنامه­ریزی لازم جهت پوشش انهار انجام گردد. میزان نشت آب در کانال­های آبیاری بدون پوشش و رابطه آن با خاک بستر در حوضه آبریز دشت بهار از استان همدان مورد ارزیابی قرارگرفته است. برای این منظور ابتدا ۶ مورد از کانال­های انتقال آب بدون پوشش در منطقه انتخاب گردیده، مشخصات فنی، ابعاد هندسی و پارامترهای هیدرولیکی جریان در آن ها تعیین و مقادیر تلفات نشت آب به روش ورودی- خروجی در مراحل اولیه، میانی و پایانی فصل زراعی اندازه­گیری شد. بر اساس نتایج متوسط تلفات نشت آب در کانال­های آبیاری بدون پوشش بین ۶۸/۰ تا ۸۴/۳ و به­طور متوسط ۳۸/۲ مترمکعب در مترمربع در روز می­باشد. مقادیر متوسط تلفات نشت در مراحل اولیه، میانی و پایانی فصل زراعی به ترتیب ۶۱/۲، ۱۸/۲ و ۳۵/۲ مترمکعب در مترمربع در روز می­باشد. تلفات تبخیر نسبت به تلفات نشت بسیار ناچیز بوده و به­طور متوسط ۰۱/۰ مترمکعب در مترمربع در روز بود که معادل ۳/۰ درصد از تلفات کل بوده و مابقی تلفات در اثر نشت از بستر و جداره­های کانال­ها بوده است. رابطه بین مقادیر نشت از بستر کانال­های موردبررسی و درصد ریزدانه خاک بستر (ذراتی با قطر کمتر از ۰۷۵/۰ میلی­متر) به صورت Sloss=۵.۳۹۴*e-۰.۰۲۹۹*Fine استخراج و ارائه گردید. مطابق این رابطه اگر مقدار ریزدانه خاک بستر کانال­های خاکی منطقه به ۳۵ درصد افزایش یابد، مقدار نشت از بستر این کانال­ها به کمتر از ۵۰ درصد مقدار کنونی کاهش خواهد یافت.

کلیدواژه ها:

تلفات نشت ، کانال های آبیاری بدون پوشش ، ریزدانه ، همدان