تصحیح بیت‌هایی از دیوان عنصری

ضرورت تصحیح دوباره برخی متن‌های نظم و نثر فارسی به‌ویژه متن‌های پیش از حمله مغول حقیقتی است انکارناپذیر. شوربختانه مشکل اصلی متن‌های تصحیح شده، تنها نبود و یا به کار نگرفتن دستنویس‌های معتبر نیست بلکه علت را باید در شیوه کار مصححان و بی‌توجهی ایشان به پاره‌ای از اصول ادبیاتی و زبان‌شناختی جست و جو کرد؛ اصولی که غفلت از آن ها در تصحیح دیوان عنصری نیز روی داده و سبب شده است متن سروده‌های این سخنور همچنان با اصالت فاصله داشته باشد. در این جستار، به بررسی و تصحیح بیت‌هایی از دیوان عنصری پرداخته می‌شود که در چاپ‌های یحیی قریب (چاپ دوم، تهران، 1341) و محمد دبیرسیاقی (چاپ دوم، تهران، 1363) به نادرست درج شده‌اند. بیشتر اصلاحات بر اساس ملاک‌های دستوری و معنایی و با توجه به قرارداد‌های شعر کهن فارسی، به ویژه شیوه‌های قافیه‌بندی و صنعت-پردازی انجام یافته است. برای این منظور، گذشته از دستنویس‌هایی که این دو مصحح از آن‌ها در تصحیح خود بهره برده-اند، دستنویسی دیگر نیز که از آن دستنویس‌ها کهن‌تر است، به کار رفته است. بدیهی است نگارنده در انتخاب ضبط درست هرگز ذوق و پسند شخصی را ملاک قرار نداده و ویژگی‌های سبکی شاعر را نیز همچون داده‌‌هایی اثبات شده و قطعی در نظر نگرفته و همواره بدین اصل پای‌بند بوده است که هر گونه حدس و گمان باید پشتوانه نسخه‌شناختی داشته باشد وگرنه کار به تصحیحات قیاسی و ذوقی‌ کشیده می‌شود که تا کنون بسیاری از متن‌های نظم و نثر دستخوش آن گشته‌ و دچار انواع تحریفات و دست‌خوردگی‌ها شده‌اند.

کلیدواژه ها:

نظم فارسی ، دیوان عنصری ، تصحیح متن ، تصحیح یحیی قریب ، تصحیح محمد دبیرسیاقی