حضور اتباع خارجی در ایران و ارائه خدمات مددکاری اجتماعی با محوریت شعار سال «آینده مشترک در سایه عدالت اجتماعی»

حضور اتباع خارجی در ایران بخصوص اتباع افغان در زمینه های درمانی، در سال های اخیر افزایش یافته است. این افراد شامل مهاجرین، پناهندگان، کارگران خارجی و حتی افراد غیرمجاز که هرکدام نیازهای خاص خود را دارند. شعار امسال مددکاری اجتماعی تحت عنوان «آینده مشترک در سایه عدالت اجتماعی» در ارتباط با مسئله ارایه خدمات اجتماعی به اتباع خارجی نیز مربوط می شود. عنوان شعار تاکید بر لزوم ایجاد شرایطی عادلانه برای همه افراد جامعه، که یکی از شاخه های افراد جامعه ایران، گروه های آسیب پذیر اتباع مانند مهاجرین و پناهندگان، که در بسیاری از موارد از دسترسی به حقوق و خدمات اجتماعی محروم هستند که منجر به آسیب هایی برای خود و نهایتا جامعه ایران به همراه دارد. با وجود اهمیت ویژه ای که ارائه خدمات درمانی و مددکاری اجتماعی به این افراد دارد، این شعار نشان دهنده این واقعیت است که تمامی افراد جامعه، صرف نظر از ملیت، وضعیت قانونی یا اقتصادی، باید از فرصت های برابر برای دسترسی به خدمات اجتماعی و درمانی برخوردار باشند و مددکاران اجتماعی باید نقش فعالی در تحقق عدالت اجتماعی ایفا کنند و در تمامی مراحل خدمات رسانی خود به اتباع خارجی، از اصل عدالت پیروی کنند؛ چالش های متعددی در این زمینه وجود دارد که بر کیفیت خدمات و دسترسی به آنها تاثیر می گذارد. در این یادداشت کوتاه، به بررسی مختصر برخی چالش های موجود در ارائه خدمات مددکاری اجتماعی در مراکز درمانی می پردازیم:

· مسائل قانونی و حقوقی

عدم برخورداری از اقامت قانونی و مدارک شناسایی معتبر منجر به دسترسی محدود به خدمات بهداشتی درمانی به علت افزایش هزینه سلامت و... می گردد و نمی توانند از خدمات درمانی و بهداشتی عمومی به راحتی بهره مند شوند. این امر باعث بروز مشکلات جدی در سلامت آنها گردیده و در نتیجه، تفاوت های قابل توجهی در کیفیت زندگی این افراد نسبت به شهروندان ایرانی ایجاد می کند.

در این مورد خلاء های قانونی و دستورالعمل های مالی در وزارت بهداشت جهت تسهیل ارایه خدمات به اتباع به وفور مشاهده می گردد که با شعار سال مددکاری منافات دارد که نیاز به چاره اندیشی جدی توسط مسئولین مربوطه دارد.

· چالش های فرهنگی و زبانی

تفاوت های فرهنگی میان ایرانی ها و اتباع خارجی، به ویژه در زمینه های اجتماعی و بهداشتی، می تواند موجب سوء تفاهم و کاهش کیفیت خدمات ارائه شده شود. مددکاران اجتماعی و کارکنان درمانی ممکن است نتوانند به خوبی با این افراد ارتباط برقرار کنند و در نتیجه، نیازهای واقعی آنان شناسایی نشود. علاوه بر این، در برخی موارد، ممکن است اختلافات فرهنگی در زمینه پذیرش درمان های پزشکی یا شیوه های مددکاری وجود داشته باشد که به نوبه خود، تاثیر منفی بر روند درمان و مددکاری دارد.

· مشکلات اقتصادی و دسترسی به خدمات

بسیاری از این افراد، به دلیل نداشتن شغل ثابت یا درآمد کافی، قادر به پرداخت هزینه های درمانی و خدمات اجتماعی نیستند. مراکز دولتی درمانی معمولا خدمات را در چارچوب بیمه های درمانی ارائه می دهند، اما بسیاری از اتباع خارجی به دلایل مختلف (عدم اقامت مجاز، عدم توانایی پرداخت حق بیمه، مشکلات اقتصادی و...) نمی توانند از این خدمات استفاده کنند. در نتیجه، این افراد ممکن است از دریافت درمان های ضروری و مراقبت های اجتماعی محروم شوند. این مساله می تواند به ایجاد بحران های بهداشتی و اجتماعی در جامعه ایران گردد.

· کمبود منابع و آموزش برای مددکاران اجتماعی

کمبود منابع انسانی متخصص در زمینه مددکاری اجتماعی برای ارایه خدمات به اتباع خارجی نیز یکی دیگر از چالش هاست. مددکاران اجتماعی، برای انجام کار خود نیاز به دانش و مهارت های خاص در زمینه شناخت مشکلات و نیازهای خاص اتباع خارجی دارند. نبود برنامه های آموزشی مناسب در راستای ارائه خدمات به اتباع خارجی، می تواند منجر به عدم توانایی در شناسایی نیازهای واقعی این افراد و در نتیجه کاهش کیفیت خدمات درمانی و اجتماعی شود البته در سال های اخیر در خصوص تامین منابع انسانی متخصص و دوره های آموزشی تلاش های جدی صورت گرفته اما با توجه به حجم زیاد اتباع جوابگوی خدمات نمی باشد.

· چالش های مدیریتی و هماهنگی بین نهادها و سازمان ها

یکی دیگر از مشکلات جدی در ارائه خدمات اجتماعی به اتباع خارجی در ایران، نبود هماهنگی و همکاری میان نهادهای مختلف دولتی و غیردولتی است. وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی، کمیساریای عالی پناهندگان و دیگر نهادهای مرتبط با مسائل مهاجرت، هرکدام به طور جداگانه خدماتی را ارائه می دهند که ممکن است با یکدیگر هماهنگ نباشد. این مساله می تواند به ایجاد سردرگمی در بین اتباع خارجی و همچنین کمبود منابع و خدمات منجر شود.

راهکارهای تحقق عدالت اجتماعی در ارائه خدمات مددکاری به اتباع خارجی برای تحقق شعار «آینده مشترک در سایه عدالت اجتماعی» در زمینه مددکاری اجتماعی و خدمات به اتباع خارجی، باید اقداماتی جدی و موثر در نظر گرفته شود. این اقدامات می توانند شامل موارد زیر باشند:

اصلاح قوانین و تسهیل دسترسی به خدمات اجتماعی یکی از اصلی ترین راهکارها برای تحقق عدالت اجتماعی، اصلاح قوانین موجود در راستای تسهیل دسترسی اتباع خارجی به خدمات درمانی و مددکاری اجتماعی و تعیین تکلیف اتباع غیر مجاز است. با تغییر در سیاست ها و ایجاد بستری قانونی که به اتباع خارجی به ویژه پناهندگان و مهاجران غیرمجاز نیز دسترسی به خدمات درمانی و اجتماعی را امکان پذیر کند، می توان عدالت اجتماعی را در این حوزه بهبود بخشید. توسعه برنامه های آموزشی و آگاهی بخشی آموزش مددکاران اجتماعی و پرسنل درمانی در خصوص مسائل خاص اتباع خارجی و نحوه تعامل با آنها یکی از راهکارهای ضروری برای تحقق عدالت اجتماعی است. این آموزش ها باید شامل آگاهی از مشکلات فرهنگی، اجتماعی و روانی اتباع خارجی باشد تا مددکاران بتوانند به طور موثرتر و بدون تبعیض به این افراد کمک کنند. علاوه بر این، ایجاد برنامه های آموزشی برای خود اتباع خارجی نیز می تواند به آنها کمک کند تا از حقوق و خدماتی که به آنها تعلق دارد آگاه شوند و بتوانند در مواقع نیاز از خدمات درمانی و اجتماعی بهره مند شوند.

پیگیری و ایجاد سیستم های حمایتی توسط اداره اتباع و مهاجرین خارجی استانداری هر استان -به عنوان متولی اتباع خارجی- برای کسانی که به طور غیرمجاز وارد کشور شده اند نیز می تواند به کاهش مشکلات قانونی و دسترسی کمک کند. ایجاد سیستم های حمایتی مالی و سیاست گذاری در سطح کلان برای اتباع خارجی که قادر به پرداخت هزینه های درمانی و اجتماعی نیستند، می تواند از محرومیت آنها جلوگیری و هزینه سلامت را کاهش دهد.

ایجاد هماهنگی بین نهادهای دولتی و غیردولتی ایجاد یک سیستم یکپارچه و هماهنگ بین نهادهای دولتی و سازمان های غیردولتی برای ارائه خدمات اجتماعی به اتباع خارجی می تواند در راستای تحقق عدالت اجتماعی موثر باشد. این هماهنگی می تواند از سردرگمی و کمبود منابع جلوگیری کرده و به یکپارچگی و کیفیت بیشتر خدمات کمک کند. نهادهایی مانند سازمان بهزیستی، وزارت بهداشت، کمیساریای عالی پناهندگان و سایر سازمان های مرتبط باید همکاری نزدیکی داشته باشند تا اتباع خارجی از خدمات بهینه و جامع برخوردار شوند.

فی الجمله میتوان گفت "آینده مشترک در سایه عدالت اجتماعی" نه تنها یک شعار بلکه یک هدف ضروری برای سیستم مددکاری اجتماعی است که می تواند نقشی مهم در بهبود کیفیت زندگی این افراد ایفا کرده و در نهایت به تحقق یک آینده مشترک و عادلانه تر برای همه افراد جامعه کمک کند.