آشنایی با مفاهیم نقص، ناتوانی، معلولیت و انگ (بدنامی اجتماعی)
هنگامی از اصطلاح معلولیت استفاده می شود، منظور چیست؟ معلولیت[1] چیست و چه تفاوتی با ناتوانی[2]و نقص (اختلال[3]) دارد؟ در زندگی روزمره، افراد تمایل دارند برای اشاره به «معلولیت» از این سه اصطلاح به جای هم استفاده کنند. بنابراین، تمایز بین این سه اصطلاح مهم است. اصطلاح نقص (اختلال) اگر چه در زبان روزمره مترادف با معلولیت تلقی می شود، اما متخصصان آن را اشاره به برخی از اختلالات در یکی از اندام های بدن (مانند مغز، بازو یا پا) می دانند که منجر به از دست دادن برخی یا یک ناهنجاری مشاهده شده می شود، و ماهیت فیزیولوژیکی، روانی یا ماهیت آناتومیک دارد (سازمان بهداشت جهانی، 2001). اگر گفته نشود همیشه دائمی، اما اختلالات معمولا پایدارند، و مشکلات محصول بیماری یا آسیب هستند. پیامدهای اختلال و نقص، اختلال در فرآیندهای شناختی، عاطفی یا فیزیکی است (لیونه، 1987). هرچند اصطلاح ناتوانی (مانند اصطلاح نقص) مترادف با معلولیت تلقی می گردد، اما ناتوانی هنگامی وجود دارد که، فعالیت هایی که به طور معمول توسط افراد انجام می شود (مانند راه رفتن، خواندن، صحبت کردن) به نحوی محدود و محصور شده باشند یا به روش های معمولی قابل انجام نباشند. یک فرد نابینایی مادرزاد دارای ناتوانی است (ناتوان در دیدن). همچنین فردی که در نیمکره راست مغز دچار سکته (یا ضربه) مغزی شده و در نتیجه در پای چپ خود تحرک کمی دارد، نیز دارای ناتوانی است (ناتوان در حرکت). ناتوانی ها همچنین می توانند در ترکیب با یکدیگر رخ دهند؛ به عنوان مثال، فردی که بخاطر سکته مغزی هم محدودیت های حرکتی و هم گفتاری را تجربه کرده است. در مقابل نقص و ناتوانی، اصطلاح معلولیت به موانعی اشاره دارد که توسط چیزی در محیط بر افراد تحمیل می شود و آنها را از ایفای برخی نقش ها باز می دارد (سازمان بهداشت جهانی، 2001). اصطلاح محیط کاملا گسترده است، زیرا می تواند به معنای واقعی کلمه به برخی محدودیت های موقعیتی، مانند یک ویژگی ساختاری یا زمین (ناحیه) دشوار (صعب) اشاره کند. برای مثال، ساختمان های قدیمی تر که به درستی مقاوم سازی نشده اند، برای افرادی که از ویلچر استفاده می کنند، موانع دسترسی ایجاد می کنند، زیرا مانع از ورود و حرکت آزادانه آن ها می شوند. بنابراین، یک فرد ویلچری به دلیل عدم وجود رمپ یا آسانسور دچار معلولیت می شود. یعنی شخص فی نفسه این نوع از معلولیت را ندارد، هر چند معلول بوده و مستلزم استفاده از ویلچر است. اما «محیط» صرفا یک ساختار فیزیکی نیست، بلکه یک ساختار اجتماعی و مشترک است و می تواند تاثیرات اقتصادی و اجتماعی-فرهنگی را در برگیرد. افراد دارای معلولیت فقط به دلیل موانع فیزیکی معلول نیستند. آنها همچنین به دلیل موانع اجتماعی، مانند نگرش یا باورهای افراد دیگر (معلول یا غیرمعلول) و همچنین قوانین محدودکننده حقوق معلولان، معلول هستند. افراد غیرمعلول معمولا کلیشه هایی در مورد افراد دارای معلولیت دارند و چنین دیدگاه های ساده سازی شده ای آنها می تواند مثبت یا منفی باشد. یکی از کلیشه های مثبت و در عین حال مشکل ساز افراد غیرمعلول، این است که معتقدند معلولیت به نحوی شرافتبخش است و رنج حاصل از آن دارای فضیلت (تقوا) است (خدا فقط چیزی را به شما می دهد که می داند می توانید تحمل کنید - تمایل شما برای ادامه دادن، گواهی برای بقیه ماست). یک فرد معلول می تواند به دلیل چنین احساساتی از نظر اجتماعی دچار معلولیت شود (هیچکس نمی خواهد موضوع کنجکاوی باشد، چه رسد به اینکه یک الگو باشد)، مهم نیست که چقدر از نظر مفسر یا هر ناظری با نیت خوب یا صادقانه به نظر رسد. در واقع، هنگامی که افراد غیرمعلول ویژگی های مثبت افراد معلول را برجسته می کنند (مثل معلولیت شرافت بخش است)، ممکن است درگیر نوعی پیش داوری ظریف شوند که به عنوان مثال، فرد معلول، بی کفایت یا نیازمند محافظت است. استفاده از زبان بیش از حد مثبت می تواند نمایشی و تحریف شده باشد، مثلا، کودک معلولی که شنا را یاد می گیرد به عنوان یک "قهرمان" معرفی می شود، اما اگر یک کودک فاقد معلولیت این کار (شنا) را یاد بگیرد، معمولی و عادی (نه قهرمان) نامیده می شود (دان، 2015: 21-20). بنابراین، معلولیت نه فقط در جسم افراد معلول، بلکه در نگرش های افراد مزبور و دیگر افراد جوامع وجود دارد؛ مثلا برچسب زدن به افراد داغ خورده و معلول می تواند پیامدهایی همچون محدود کردن فرصت های اجتماعی، کاهش عزت نفس و اختلالات روانی را برای آنها داشته باشد. برچسب زدن (بدنامی) به نگرش ها و باورهای منفی و مخربی اشاره دارد که جامعه نسبت به برخی گروه های اجتماعی مانند بیماران روانی، معلولان، قومی یا نژاد خاصی دارد (گنجی، 1400). طبق دیدگاه انجمن روانپزشکی آمریکا، بدنامی اجتماعی و تبعیض می تواند به رنج و ناتوانی مرتبط با اختلالات روانی بیفزاید. بنابراین، استیگما یا بدنامی اجتماعی تمام زوایای زندگی اجتماعی افراد دارای معلولیت را تحت تاثیر قرار می دهد. برای آشنایی بیشتر با مفهوم استیگما (انگ) به این مقاله رجوع کنید (روایی و پایایی پرسشنامه استیگمای معلولیت جسمی، http://armaghanj.yums.ac.ir/article-۱-۳۶۵۸-fa.html)
[1]Handicap
[2]Disability
[3]Impairment