جایگاه تغییرات اجتماعی در جامعه شناسی

از زمانی که علم جامعه شناسی شروع به تشکیل و پیشرفت کرد، موضوع تغییرات اجتماعی به عنوان یکی از مباحث اصلی و مرکزی این علم شناخته شد، به حدی که برخی از افراد ادعا کرده اند که جامعه شناسی علمی است که به مطالعه تغییر و نظم اجتماعی می پردازد؛ در فکر کلاسیک های جامعه شناسی، موضوع تغییر اجتماعی و چگونگی تحول تاریخی جوامع، جایگاه خاصی دارد و بخش عظیمی از ادبیات آنها را پوشش می دهد؛ این فکر در میان نسل دوم جامعه شناسان بر اساس ایده تقسیم کار در علم جامعه شناسی پذیرفته شده است و این یعنی، به جای اینکه همه جامعه شناسان در همه زمینه ها کار کنند، آنها تصمیم گرفته اند تا در حوزه های خاص و متخصصانه تری مشغول به کسب علم و فعالیت شوند، این حوزه های تخصصی شامل جامعه شناسی تغییرات اجتماعی (مطالعه چگونگی تغییرات در جوامع)، جامعه شناسی انقلاب (مطالعه انقلاب ها و تحولات بزرگ در جوامع)، جامعه شناسی توسعه (مطالعه رشد و پیشرفت جوامع)، جامعه شناسی تاریخی (مطالعه تاریخ جوامع از دیدگاه جامعه شناسی) و در نهایت جامعه شناسی نسل ها (مطالعه تفاوت ها و تعاملات بین نسل های مختلف در یک جامعه) می شود. این تقسیم بندی به جامعه شناسان اجازه می دهد تا بر روی موضوعات خاصی تمرکز کنند و درک عمیق تری از آنها داشته باشند.

حال ممکن است برای شما سوالی پیش بیاید که چه تفاوتی بین جامعه شناسی نسل ها و جامعه شناسی تغییرات اجتماعی وجود دارد؟

باید خدمت شما عرض کنم که جامعه شناسی تغییرات اجتماعی و جامعه شناسی نسل ها دو حوزه متفاوت در علم جامعه شناسی هستند که به بررسی جوانب مختلف جوامع می پردازند:

1) جامعه شناسی تغییرات اجتماعی: این حوزه به بررسی چگونگی تغییرات در ساختارها و فرهنگ جوامع می پردازد. این تغییرات می توانند ناشی از عوامل مختلفی باشند، از جمله تکنولوژی، اقتصاد، سیاست و ایدئولوژی.

2) جامعه شناسی نسل ها: این حوزه به بررسی تجربیات و دیدگاه های مختلف نسل ها در یک جامعه می پردازد. این شامل بررسی تاثیر تجربیات زندگی مشترک بر روی نگرش ها و رفتارهای افراد در یک نسل خاص است. برای مثال، نحوه تعامل نسل جوان با تکنولوژی نسبت به نسل های قدیمی تر.

به طور کلی، هر دو حوزه به بررسی تغییرات در جوامع می پردازند اما هر کدام از دیدگاه های متفاوت؛ جامعه شناسی تغییرات اجتماعی به تغییرات کلی در ساختار و فرهنگ جامعه می نگرد، در حالی که جامعه شناسی نسل ها به تجربیات و دیدگاه های مختلف نسل ها درون یک جامعه توجه دارد.

ادبیات علوم اجتماعی به طور کلی نشان می دهد که جامعه شناسان و سایر متفکران علوم اجتماعی، با اینکه در مورد مواردی مانند تعریف تغییر، ماهیت تغییر، شرایط، منابع و کارکردهای تغییر اجتماعی اجماع نظر ندارند، اما همه آنها در مورد این موضوع که تغییر و پویایی ویژگی غیر قابل اجتناب تمام جوامع است، اجماع نظر دارند؛ در تفوق و برتری تمدن انسانی، هیچ عاملی مانند عامل تغییر اجتماعی نتوانسته نقشی ایفا کند، بنابراین جامعه شناسان به طور خاص علاقه مند به درک پویایی سیستم های اجتماعی هستند، به حدی که جامعه شناسی با ظهور تغییرات اجتماعی در اروپای قرن نوزدهم به وجود آمد.

اگوست کنت که مفهوم جامعه شناسی را ارائه داده معتقد بود که جامعه شناسی به دو بخش جامعه شناسی ثابت که به ثبات، سیستم های هنجاری، الگوهای قشربندی و جامعه پذیری توجه دارد و جامعه شناسی پویا که به الگوهای تغییر و تحول اجتماعی توجه دارد تقسیم می شود؛ جامعه شناسان معاصر این تقسیم بندی را در قالب مباحث نظم اجتماعی و تغییر اجتماعی مورد توجه قرار داده اند و تاکید کرده اند که نظم اجتماعی و تغییر اجتماعی با یکدیگر ارتباط دارند؛ ارتباط بین این دو مفهوم در مقام شناسایی آن باعث شده است که برخی از جامعه شناسان معتقد باشند که نظم و تغییر دو جنبه یک سکه هستند و نه هر نظمی حتما مطلوب است و نه هر تغییر اجتماعی، همان طور که نظم اجتماعی می تواند اشکال و آرایش های بسیار متنوعی را به خود بگیرد، تغییر اجتماعی نیز می تواند صورت های بی شماری را اختیار کند.

به تعبیر آنتونی گیدنز که یکی از مشهورترین جامعه شناسان بریتانیایی می باشد و در محافل علمی و آکادمیک و اهل جامعه شناسی بیش از همه به دلیل نظریه ساختاربندی و نگاه کل نگرانه به جامعه های مدرن شناخته می شود، منشا جامعه شناسی مدرن را می توان در تلاش برای درک تغییرات شگفت انگیزی که جهان سنتی را به هم ریخت و به ایجاد شکل های جدید نظم اجتماعی کمک کرد، جستجو کرد؛ تحت چنین دیدگاه و توجهی است که تغییرات اجتماعی جایگاه کلیدی در جامعه شناسی پیدا کرده و شاخه جامعه شناسی تغییرات اجتماعی به عنوان یکی از شاخه های مهم جامعه شناسی، جایگاه مهمی را در ادبیات جامعه شناسی به خود اختصاص داده است.

اکنون چند نکته مهم در باب موضوع تغییرات اجتماعی در جامعه شناسی عنوان می کنم تا درک بهتری از تغییرات اجتماعی و نقش آنها در جامعه شناسی پیدا کنید:

1) تغییرات اجتماعی عبارتند از پدیده های قابل رویت و قابل بررسی که در مدت زمانی کوتاه به صورتی که هر شخص معمولی نیز در طول زندگی خود یا در طول دوره کوتاهی از زندگی اش می تواند یک تغییر را شخصا تعقیب نماید، نتیجه قطعی اش را ببیند یا نتیجه موقتی آن را دریابد.

2) تغییر اجتماعی هر گونه تغییر در ویژگی های فرهنگی، ساختاری، جمعیت یا ویژگی های زیست محیطی یک نظام اجتماعی است.

3) در ایران الگوی تغییرات اجتماعی با تمام ویژگی هایی که این الگوها داشته و با تلاش هایی که پس از انقلاب صورت گرفته هنوز جامعه ایران از لحاظ تغییرات اجتماعی با مسائل و مشکلاتی روبرو است.

4) در رشته جامعه شناسی و تغییرات اجتماعی، شما نگاهی دقیق به نحوه عملکرد جامعه خواهید داشت و این که چگونه تصمیم می گیریم چه چیزی برای مان مهم است؛ سپس، روی راه حل هایی برای حوزه هایی که جامعه به وعده های خود مبنی بر برابری، انصاف و عدالت برای همه عمل نمی کند، تمرکز خواهیم کرد.

چند مورد از تغییرات اجتماعی مهم که تاثیر قابل توجهی بر جامعه ایران گذاشته است عبارتند از:

1) جنبش مشروطه: این جنبش به دنبال ایجاد یک قانون اساسی برای کشور بود که حقوق شهروندان را تضمین کند و قدرت شاه را محدود کند.

2) جنبش ملی: این جنبش در دهه ۱۹۵۰ میلادی رخ داد و به دنبال ملی کردن صنعت نفت ایران بود.

3) انقلاب اسلامی: این انقلاب در سال ۱۳۵۷ رخ داد و منجر به سقوط رژیم شاه و برقراری جمهوری اسلامی ایران شد.

4) تغییرات اجتماعی پس از انقلاب: این تغییرات شامل تحولات اجتماعی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در جامعه ایران پس از انقلاب اسلامی است.

5) حرکت های اعتراضی جمعی: در فواصل میان این تحولات بزرگ، حرکت های اعتراضی جمعی نیز در ایران رخ داده است که نشان دهنده شرایط ویژه و ممتاز جامعه است.

6) تغییرات در نهادهای اجتماعی: در چند دهه اخیر، نهادهای اجتماعی اصلی جامعه ایران تغییرات قابل توجهی داشته اند که این تغییرات شامل تحولات در نهادهای خانواده، مذهب، اقتصاد، سیاست و آموزش و پرورش است.

تغییرات اجتماعی از جمله موضوعات کلیدی و مهم جامعه شناسی است که به بررسی تحولات و تبدیلاتی می پردازد که در طول زمان در جوامع رخ می دهد، جامعه شناسان مختلفی از دیدگاه ها و نظریه های گوناگونی برای تبیین و تحلیل تغییرات اجتماعی استفاده کرده اند. برخی از این دیدگاه ها عبارتند از:

دیدگاه کارکردگرایی: این دیدگاه تغییرات اجتماعی را به عنوان یک فرآیند ضروری و مفید برای حفظ نظم و تعادل جامعه می داند، بر اساس این دیدگاه، تغییرات اجتماعی ناشی از تطابق جامعه با شرایط محیطی و نیازهای جدید است.

دیدگاه نظریه تضاد: این دیدگاه تغییرات اجتماعی را به عنوان یک فرآیند ناهمگون و ناهمخوان برای حل تناقضات و تعارضات جامعه می داند، بر اساس این دیدگاه، تغییرات اجتماعی ناشی از مبارزه و مقاومت طبقات و گروه های مختلف جامعه علیه ساختارهای غالب و سلطه گر است.

دیدگاه کنش متقابل نمادین: این دیدگاه تغییرات اجتماعی را به عنوان یک فرآیند خلاق و معنادار برای ایجاد و تغییر مفاهیم و نمادهای جامعه می داند، بر اساس این دیدگاه، تغییرات اجتماعی ناشی از تعامل و تفاهم افراد و گروه های جامعه در مورد واقعیت های اجتماعی است.

تغییرات اجتماعی می تواند از عوامل مختلفی مانند فناوری، اقتصاد، فرهنگ، سیاست، جمعیت، محیط زیست و غیره تحت تاثیر قرار گیرد، همچنین تغییرات اجتماعی می تواند پیامدهای مختلفی برای جامعه و افراد داشته باشد، برخی از این پیامدها عبارتند از:

• تغییرات در ساختار و نظام اجتماعی
• تغییرات در روابط و نقش های اجتماعی
• تغییرات در ارزش ها و باورهای اجتماعی
• تغییرات در رفتارها و عادات اجتماعی
• تغییرات در شرایط و کیفیت زندگی اجتماعی

انسانها عامل اصلی و موثر تغییرات اجتماعی هستند، آن ها با اندیشه، احساس، خلاقیت و اراده خود می توانند جامعه را به سمت بهبود یا وخامت ببرند؛ انسانها همچنین می توانند تحت تاثیر تغییرات اجتماعی قرار گیرند و با آن ها سازگار شوند یا با آن ها مقاومت کنند، انسانها در واقع نقش های متفاوتی در فرآیند تغییرات اجتماعی دارند

منابع و مآخذ:

غفاری، غلامرضا؛ ابراهیمی لویه، عادل؛ جامعه شناسی تغییرات اجتماعی؛ پاییز ۱۳۸۹؛ نشر آگرا و نشر لویه.