چند راهکار برای توسعه رویکرد توانمندسازی معلمان در آموزش و پرورش

چگونه می توان سرمایه اجتماعی نیروهای انسانی آ.پ را فعال نمود ؟

چند راهکار برای توسعه رویکرد توانمندسازی معلمان در آموزش و پرورش

احمدقیومی

در نظام آموزش و پرورش اتحادیه ، یک جمله کلیدی و رایج وجود دارد که می گوید : سرمایه گذاری در آموزش ، خود سرمایه است1 . این دیدگاه کلان معتقد است که تنها ، سرمایه گذاری در آموزش و پرورش است که روی ویژگی برگشت پذیری آن می توان در مقایسه با دیگر حوزه های مشابه تضمین نمود و اطمینان حاصل کرد .

همگام با پیشرفت رویکردهای نظری مربوط به مباحث توسعه ای در قاره سبز ، این نگاه مشترکا پذیرفته شد که گسترش سرمایه گذاری ها در توسعه توان و ظرفیت آموزش و پرورشی مدارس این ناحیه از جهان ، می تواند منجر به ایجاد فرصت سرمایه ای عظیمی شود که خروجی آن : دستیبابی سریع و وسیع تر به طیف متنوعی از دامنه اهداف و کارکردهای توسعه همه جانبه برای جوامع توسعه یافته است2.

بسیاری از پژوهشگران و نظریه پردازان حوزه علوم رفتاری و مدیریت اجرایی بر این باورند که می توان و باید با در دستور کار قرار دادن رویکردهای توانمندسازی حرفه ای متولیان امور آموزشی و پرورشی ، زمینه نیل به اهداف کلان و مطلوب توسعه ای را فراهم آورد 3. امروزه در اروپای مدرن این نگاه بطور پیوسته دنبال می شود که با دگرگونی در ارزش های عمومی نظام مدیریت آموزش و پرورش و گنجاندن مباحث متکی به رویکردهای توانمند ساز و مهارت آفرین در آن ، می توان نتایجی بس مطلوب تر را برای جامعه حاصل نمود .

بطور مثال توانمندسازی معلمان امروز در مدارس اتحادیه اروپا با بخشی از سیاست های رفاهی گره خورده که نتیجه آن ، افزایش بهره وری ، انگیزش و توانایی علمی و اجرایی آنان است که علی القاعده اثرات شگرف آن بر نوع تربیت آموزشی این مدارس بیش از گذشته روشن شده است 4.

در جمهوری اسلامی ایران نیز طی یک دهه گذشته ، رویکردهای توانمندسازی و مهارت آفرینی در دستور کار سیاستگذاران دولتی قرار گرفته است . اما نقطه ضعف اصلی در طراحی برنامه های توانمند ساز و به التبع نتیجه گیری از آن به چالش های مربوط به برنامه ریزی و اجرایی سازی آن ها بر می گردد . برخی پژوهش های راهبردی 5در این باره نشان می دهد که غالب برنامه های توانمندسازی از این حیث با فقدان اثربخشی مواجه است که دارای مشکلات زیر است :

1.طراحی دستوری این برنامه ها که از بالا به پایین ابلاغ و اجرایی می شود .

2.عدم ارتباط و پیوستگی لازم با مراجع علمی و فقدان ایجاد شبکه های ارتباطی کارآمد برای طراحی این برنامه ها

3. تضاد و تقابل در تدوین گزاره های راهبردی در اجرایی سازی برنامه های توانمندسازی

4. عدم پشتیبانی فرهنگ عمومی از این برنامه ها و خلا بوجود آمده در ایجاد انگیزش ملی در این باره

5. چالش های مربوط به عدم نظارت سازمانی و محلی دقیق در خصوص چگونگی اجرای برنامه های مربوط به حوزه توانمندسازی

مشکلات مزبور از سویی اشاره به تسلط و چیرگی رویکردهای بروکراتیک بر چنین برنامه هایی دارد و از سویی دیگر حکایت از فقدان جذب مشارکت همه ذینفعان ، فقدان محلی گرایی ، عدم ایجاد باور عمومی و حمایت از آن و نهایتا خلا ارتباط منسجم با نهادهای علمی در طراحی و تدوین برنامه های مبتنی بر رویکردهای توانمندسازی دارد .

بنابراین به نظر می رسد که قبل از طراحی و اجرای هرگونه برنامه توانمندسازی توسط نهاد آموزش و پرورش می بایست چالش های مذکور به نحوی مرتفع و سازماندهی مجدد گردد .

از این رو پیشنهاد می شود که برای طراحی محتوای برنامه های تحولی ابتدا باید با دعوت از متخصصان حوزه های انگیزش ، مدیریت اجرایی و پژوهشگران حوزه های علمی ، زمینه تدوین راهبردهای عملیاتی چنین برنامه هایی را فراهم آورد . در وهله بعد می بایست برای اجرای چنین برنامه هایی به جای اتکا به نیروهای برون سازی ، زمینه استفاده موثر از نیروها و توان داخلی را مهیا نمود .

برای اجرای برنامه های توانمندساز باید از خبرگان آموزشی و پرورشی که سطح مهارتی و دانشی آن ها بالاتر از نرم عمومی است ، استفاده نمود . بهره گیری از ظرفیت های داخلی دستگاه آموزش و پرورش که با شناسایی نخبگان این مجموعه همراه است ، در میان مدت می تواند به افزایش برد و دامنه مشارکت های عمومی و جلب طیف وسیع تری از آن ها کمک شایانی نماید .

به بیانی دیگر همراه سازی بدنه نظام آموزش و پرورش و استفاده از خود آن ها در برنامه های تحولی می تواند به فعال سازی سرمایه های اجتماعی موجود و هدایت آن ها به بخش های مورد نیاز بیانجامد .

نکته دیگری که باید به آن اهتمام نمود به تدوین شایسته گزاره های عملیاتی داخل برنامه های توانمند ساز است . اگر نگاه حاکم بر تدوین این برنامه ها تحول گرایانه ، پرانگیزش و علم محور باشد ، قطعا کارکرد آن مطلوب تر خواهد بود . از جانب دیگر باید توجه داشت که تدوین برنامه های توانمندساز و مهارت آفرین باید متناسب با نیازهای درونی و بیرونی نظام آموزشی و پرورشی باشد که قبلا شناسایی گردیده است .

مورد دیگری که باید به آن توجه بیشتری نمود بحث زمینه سازی فضایی و تبلیغاتی و طراحی جامع نظارت درون سازمانی و محلی گرایانه بر چنین برنامه هایی است . این مساله در نهایت باید به ایجاد فضایی گسترده بیانجامد که نتیجه آن ساخت عزمی ملی برای پیگیری برنامه های توانمندساز است .

پس از طرح موارد مذکور می توان چند راهکار اجرایی برای توسعه رویکرد توانمندسازی معلمان و سایر ذینفعان نظام آموزشی و پرورشی ارائه نمود .

راهکارهای مذکور شامل طیفی تلفیقی از چاره اندیشی های محتوایی و عملیاتی است که با تدقیق و تامل در آن می توان به اهداف مندرج در بطن این برنامه ها دست یافت .

راهکارهای پیشنهادی برنامه های توانمندساز و مهارت آفرین ویژه معلمان

برنامه های مهارت آفرین ( رویکردهای عملیاتی )

برنامه های توانمندساز ( رویکرد دانشی افزایی)

ردیف

اجرای دوره های ویژه آموزش مدرسه ای با استفاده از ظرفیت های داخلی آموزش و پرورش ذیل طراحی و اجرای برنامه های تشویقی مستمر

اجرای برنامه مطالعاتی با رویکرد ارتقای سطح دانشی ویژه فارغ التحصیلان دوره تحصیلات تکمیلی برای معلمان بصورت خودانگیخته و اعطای امتیازات رفاهی و تشویقی پس از اخذ آزمون های علمی مربوطه بصورت غیر رسمی

1- برگزاری دوره های آموزشی دورن زای مهارت های ارتباطی ویژه معلمان

ایجاد و برقراری شبکه ارتباطاتی علمی میان نخبگان آموزش و پرورش برای تبادل داده های علمی مورد نیاز

2- برگزاری پیوسته دوره های تکنولوزی آموزشی ویژه آموزش مدرسه ای و آموزشگاهی

ایجاد فرصت دسترسی سریع و جامع به بانک های اطلاعات آموزشی میان معلمان از طریق بستر اتوماسیون شبکه مجازی

3- زمینه سازی برای استفاده موثر از مهارت های عمومی و تخصصی معلمن در سطح ستاد و صف آموزش و پرورش

ایجاد دوره های آموزش ضمن خدمت ویژه دانش افزایی

4- ایجاد زمینه لازم برای تبادل مهارت ها و آموخته های حرفه ای معلمان با دیگر دستگاه های اجرایی و نهادهای جامع علمی

زمینه سازی برای ارائه دستاوردهای علمی و پژوهشی معلمان و تقدیر از معلمان برتر با اتخاذ سیاست های تشویقی متناسب

5- به نظر می رسد اجرای برنامه های فوق در دو سطح مهارت افزایی و دانش اندوختگی می تواند به توسعه همه جانبه رویکردهای توسعه نهضت توانمندسازی در نظام آموزش و پرورش کمک ویژه ای نماید .

منابعی برای مطالعه بیشتر :

1.سیری در تحول نظام های آموزشی و پرورشی جهان / دکتر فاصل قاراخانی – دانشگاه شیراز 1391

2. سرمایه گذاری در آموزش ؛ بایدها و ضرورت ها / سیمین بهادری – نشر زیبا مرداد 1386

3.نمونه : نیل فرانک و ساموئل اندرسون ( میشیگان 1998)

4. کتاب مرجع سیاستگذاری اجتماعی – مارگارت مید ، پیت الکاک و کارن راویلنگسون ( 1392) ترجمه علی اکبر تاج مزینانی – انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)

5. توانمند سازی در برنامه های آموزشی ایران – علی صدیقی 1392 – چالش های توانمندسازی مدیران – فاطمه راد 1379