نظریه و مدل

نظریه چیست؟

ایده، فهم و درک از یک مطلب که چهار ویژگی باید داشته باشد:

هسته نظریه: ایده راجع به پدیده ای است که با نظریه پردازی ایده شناختی به صورت جمله خبری با چهار خصیصه 1- تبیین 2- تمثیل 3- پیش بینی 4- کنترل شکل می گیرد. در تبیین سیر ذهن، بینش نزولی را به نمایش می گذارد. اما تمثیل جلوه گری بینش با سیر افقی ذهن در مقایسه اجزاء است. حال آنکه در پیش بینی، سیر ذهن بینش صعودی می آفریند. رسالت کنترل استفاده از این سه سازوکار برای تطبیق خصیصه ها و کارکردهای پدیده با نقش و اهداف آن است. لذا علم نرم حقیقت خود را بروز می دهد. این علم در عصر حاضر، در تولید شناخت و فراشناخت نقش آفرینی می کند.

مدل چیست؟

در سطوح متفاوت، چند تعریف مختلف برای مدل ارائه شده است.

1. مدل، تصویر پدیده های جهان واقعیات و نمایی برای آن ها است.

2. مدل، تمثیل ساده شده پدیده های طبیعی است که می تواند ضمن تسهیل درک ویژگی ها، سازوکارها و رفتارهای آن پدیده ها، بصیرت لازم را برای ارتقا شناخت پدیده ها به وجود آورد و چارچوبی برای تحلیل روابط علی- معلولی پویش های پدیده ها ایجاد کند. در علوم اجتماعی، انسانی و طبیعی برای تجزیه و تحلیل اکثر پدیده ها از مدل و مدل سازی استفاده می شود.

3. مدل، نظام نظری روابط به هم پیوسته ای است که برای تشریح پدیده های جهان و ارائه ارتباط متقابل چنین پدیده هایی به کار می رود. براساس این تعریف، اکثر فعالیت های اجتماعی، طبیعی، فرهنگی، سازمانی، اقتصادی و صنعتی قابل تبیین هستند و می توان با تنظیم و ارائه چنین مدل هایی با محیط تعامل برقرار کرد.

4. مدل، ابزار تجرید پدیده های جهان واقعیات است که می تواند تعدادی از با اهمیت ترین عناصر تشکیل دهنده و علل پدید آورنده پدیده های طبیعی، اجتماعی، فرهنگی، سازمانی، اقتصادی و صنعتی را شناسایی، تفکیک و طبقه بندی کند، سپس برای عرضه سیاست ها به تعمیم شناخت حاصل بپردازد. با این سیاست ها می توان نسبت به تصحیح کاستی های فنی اقدام کرد و مانع از بروز نواقص و عارضه های منفی شد، ضمنا جنبه های مثبت و قوت پدیده ها را تقویت کرد. تجرید، آزمایشگاه ذهن است که سه روش استدلال منطقی استقراء، قیاس و تمثیل ابزار کار آن هستند.

از این رو، تجرید عمل تجزیه ذهن از واقعیتی است که ذهن ابتدا آن واقعیت را یگانه دریافت می دارد. زمانی که خواسته شود پدیده ای شناخته شود ابتدا تصویر آن در ذهن نقش می بندد و سپس برای شناخت آن، عمل تجزیه ذهنی آن برای یافتن مهم ترین عوامل یا علل شکل دهنده آن پدیده آغاز می شود.

مدل ها نه تنها عامل تسهیل درک کار یک نظام به حساب می آیند بلکه در فرایند ارزیابی اثرات و پیامدهای نظام های مداخله گر گوناگون نیز کارسازند.

5. مدل، مجموعه متشکل از فروضی است که می توان از یک پدیده استخراج کرد، به این عمل استخراج فروض، حقایق و شواهد پدیده، تبیین یا تجرید اطلاق می شود. این فعالیت، مدل سازی تلقی می شود.

6. مدل، مجموعه متشکل از فروضی است که می توان بر اساس آن به طور منطقی به استنباط نتیجه یا مجموعه ای نتایج دست یافت. البته لازم است یک سری تعاریف موضوعی در به دست آوردن نتایج از فروض نیز مورد استفاده قرار گیرند.

برای ساخت مدل های مسائل جهان واقعیات و مسائل تحت مطالعه، باید براساس نظریه ها، قضایا، فرضیه ها، قوانین و احکام علمی به تبیین فروض پرداخت. سپس در چارچوب روش های استدلال منطقی از آن فروض، نتایج منطقی استخراج کرد. در ساده ترین حالت، مدل از یک فرض مجرد تشکیل می شود و می تواند به صورت یک معادله ریاضی تابعی از یک متغیر وابسته و یک یا چند متغیر مستقل باشد. درواقع، این نوع نگرش به مدل، استفاده از رویکرد ریاضی برای مدل می باشد.

فرق مدل با نظریه

هدف نظریه تبیین و پیش بینی است ولی مدل چیزی را پیش بینی یا تبیین نمی کند هدف مدل توصیف و تجسم است .

یک مدل معروف مدل دریافت است. مرکز توجه این مدل گیرنده و قدرت و توانایی مخاطب در دادن معنا به پیام است.

---