مالکیت فکری در عصر اطلاعات

مالکیت فکری در عصر اطلاعات

(IP)

با شروع دوران فناوری اطلاعات(IT[1]) تمدن بشری دستخوش تغییر و تحولات بزرگی شده است. در عصر اطلاعات، مالکیت فکری[2]تبدیل به ابزاری قدرتمند برای تولید قدرت و ثروت شده است و اساس اقتصاد های مبتنی بر "دانایی" را تشگیل میدهد.

"دانایی محوری" در جنبه های مختلف جامعه فراصنعتی از جمله در تولید، تجارت، کسب و کار، اقتصاد و نیز فرآیند توسعه اقتصادی-صنعتی، بستری را می طلبد که در آن، تولید و تجارت فکر در فضایی امن تسهیل گردد و دسترسی آزاد به اطلاعات را در عین حفاظت از حقوق مالکیت فکری ممکن سازد. این بستر همان " نظام مالکیت فکری" است، که ایجاد زمینه های مناسب برای استقرار چنین نظامی در کشور و بویژه در حوزه ICT، موضوع این پروژه خواهد بود.
اگر به این مسئله توجه لازم و کافی شود میتوان از امکان تولید و تجارت فکر، اشتغال، رشد اقتصادی و صنعتی برای توسعه کشور بهره مند شد. ولی چنانجه در ایجاد و گسترش نظام "مالکیت فکری" غفلت شود، آثار زیانبار جدی متوجه کشور خواهد شد بعنوان مثال فرار مغزها که یکی از معضلات کشورهای جهان سوم است، به شکل دیگری گسترده تر خواهد شد، اینبار، مغزها بدون مهاجرت فیزیکی، از دور به استخدام کشورهای پیشرفته در خواهند آمد و با دستمزدی بمراتب کمتر و بدون استفاده از مزایای شهروندی در خدمت آنان قرار خواهند گرفت.

باید توجه داشت : توسعه نظام مالکیت فکری که یکی از رهاوردهای با اهمیت ظهور IT در عصر حاضر است، فرصتی بزرگ برای توسعه اقتصادی-صنعتی کشورهای در حال توسعه ایجاد نموده ولی در صورتیکه توجه کافی به این موضوع نشود، این فرصت بزرگ می تواند تبدیل به تهدیدی برای پیشرفت این کشورها گردد.

Ø چالش مالکیت فکری (IP ) در عصر اطلاعات

ایجاد موازنه بین حفاظت از حقوق IP از یک سو، و دسترسی آزاد به اطلاعات از دگرسو، چالش اصلی مالکیت فکری در عصر اطلاعات را تشکیل میدهد. همچنین با رشد فناوری اطلاعات، حوزه های تحت نفوذ IP گسترش می یابند. از سوی دیگر نیاز کشورهای در حال توسعه به IP بطور روزافزون افزایش می یابد. همچنین گسترش تجارت الکترونیک، کسب و کار الکترونیک، بازاریابی الکترونیک، و... بستر مناسبی برای رشد اقتصادهای " دانایی بنیان"و گسترش تولید و تجارت فکر ( IP Trade ) ایجاد کرده است.

کشورهای در حال توسعه نیازمند انتقال تکنولوژی به معنی واقعی کلمه اند. کسب دانش فنی و نیز تطبیق آن با شرایط محلی (بومی سازی) از ضروریات انتقال تکنولوژی است که هر دو آنها نیازمند نظام جامع "مالکیت فکری" ملی و بین المللی است.

بطور خلاصه بی توجهی به موضوع IP، عوارض زیانباری برای توسعه اقتصادی، علمی، و صنعتی در پی خواهد داشت..

Ø وضعیت جهانی

امروزه موضوع مالکیت فکری بعنوان یکی از اصلی ترین فاکتورهای موثر بر رشد و توسعه اقتصادی و صنعتی، مورد توجه کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه قرار دارد.در این راستا سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO[3] ) تشکیل گردیده است (دهه 1970) که وظیفه اش حفاظت و گسترش نظام جهانی "دارایی فکری" یا IP است.

از دیگر سو امواج پر شتاب جهانی شدن، کرانه های کشورها را در می نوردد و امروزه عضویت در سازمان تجارت جهانی برای کشورهای در حال توسعه امری گریز ناپذیر شده است. از سوی دیگر اصلی ترین الزامات سازمان در راستای عضویت در آن، در سه موافقتنامه موسوم به GATT(داد و ستد کالا)، )GATSداد و ستد خدمات) وTRIPS (جنبه های تجاری مالکیت فکری ) گنجانده شده است.

موافقتنامه جنبه های تجاری حقوق مالکیت فکری(TRIPS) یکی از جامعترین سندهای بین المللی در زمینه حقوق مالکیت فکری می باشد که در دهه 90 به شرایط عضویت در سازمان جهانی تجارت اضافه گردید و حوزه هایی مثل حقوق صنعتی، اختراع، طرحهای ساخت مدارهای یکپارچه،اطلاعات افشا نشده یا اسرار تجاری، علائم تجاری، علائم جانبی، طرحهای جغرافیایی، حق نسخه برداری[4] را در بر می گیرد

Ø سفارشی شدن تولید و تاثیر آن بر IP

یکی از آثار مسلم گذر از دوران صنعتی به عصر فراصنعتی یا عصر اطلاعات، گسترش تولید سفارشی و جایگزین شدنش بجای تولید انبوه است[5]. در عصر صنعتی تولید کنندگان انبوه کالا، حاکم مطلق بر بازار بودند و رقابت با آنها کاری بس دشوار بود، در کشورهای در حال توسعه امید زیادی برای رقابت وجود نداشت ولی با رونق تولید سفارشی در دوران اطلاعات، دانایی، بنیان اقتصاد و تولید میشود در عصر صنعتی ابزار تولید و طول خط تولید تعیین کننده بودند درحالیکه در عصر فراصنعتی" دانایی" تعیین کننده میشود. بعنوان مثال در ساخت آی سی های الکترونیک ( IC) در حجم انبوه، امکان رقابت در هیچیک از مراحل ساخت وجود نداشت حال آنکه با سفارشی شدن ساخت IC ها میتوان با تکیه بر استعدادهای فکری، در بسیاری از مراحل ساخت IC شرکت کرد. بعنوان مثال : طراحی مدار مجتمع، طراحی توپوگرافی مدار مجتمع ( ماسکها و لایه های لیتوگرافی )، طراحی و فرایند Packaging ( package های MCM، SIP، SOP وامثال آن )

Ø IP و الکترونیک

چندین دهه است که شاهد ظهور روند تولید سفارشی در فناوری الکترونیک و بویژه در طراحی وساخت مدارهای مجتمع (IC ) هستیم. آی سی های کاربرد ویژه (ASIC[6])، آی سی های برنامه پذیر، فناوری جایگذاری یک سیستم در یک تراشه که به SOC[7] مشهور است، و نیز تکنولوژیهای بسته بندی مدارهای مجتمع[8]از قبیل فناوری سیستم در یک بسته( SIP[9] ) فناوری بسته های چند تراشه ای MCM[10] نمونه هایی از روند فزاینده تولید سفارشی در میکروالکترونیک هستند. در این تکنولوژیها محصول مورد نظر، طبق نیاز مشتری و برای کاربرد ویژه ای طراحی و ساخته میشوند.

همانطور که اشاره شد، رشد و گسترش تولید سفارشی از رهاوردهای عصر فرا صنعتی است. نگارنده معتقد است تولید سفارشی برای کشورهای در حال توسعه مزایایی به همراه دارد که در زیر بطور خلاصه به آن میپردازیم :

📷
رقابت پذیری

در دوران صنعتی، تولید انبوه تعیین کننده بود و شیوه مسلط برای رقابت در بازار بود. هرچه طول خط تولید بیشتر بود، قدرت رقابت در بازار نیز افزونتر بود. تجهیزات و ابزار تولید در چنین خطوط تولید طولانی، نقش اساسی داشتند و تامین سرمایه برای ابزار تولید مانع بزرگی برای رقیبان، در کشورهای در حال توسعه بود، بطوریکه حتی در صورت وجود دانش فنی و نیروی انسانی متخصص، امکان رقابت برای کشورهای جهان سوم بسیار ناچیز بود.

بر خلاف دوران صنعتی که انبوه گرایی در تمام جنبه های زندگی اجتماعی ( ازجمله در تولید ) نفوذ داشت، در عصر فراصنعتی انبوه زدایی در تمام جنبه ها ( از جمله در تولید ) آغاز شد و بدین ترتیب امواج تحول در نظام اجتماعی، اقتصادی، و صنعتی جهان پدیدار گشت.

اگر در عصر کشاورزی، زمین و در عصر صنعتی، ابزار تولید نقش اصلی را در تولید قدرت و ثروت بعهده داشتند، در عصر فراصنعتی، دانایی تعیین کننده و منبع تولید قدرت و ثروت است و این نقطه شروع تحولات ناشی از ظهور تکنولوژی اطلاعات ( IT) در جوامع بشری است.

Ø IP و توسعه فناوری

لازمه توسعه علم و فناوری،ایجاد محیطی امن وحفاظت شده برای نوآوریهای علمی و فنی ( IP ) است. ایجاد نظامی قدرتمند که بستر مناسبی برای رشد IP باشد. نوآوریهای علمی و فنی، و انتقال واقعی تکنولوژی را تسهیل می کند.

همچنین امروزه بدون توجه به IP و ملزومات آن، انتقال تکنولوژی نیز بدرستی قابل انجام نیست، زیرا انتقال فناوری به نوآوریهایی نیازمند است که فناوری خارجی را با مقتضیات محلی تطبیق دهد بعلاوه.بی توجهی به نظام جهانی IP تعامل با کشورهای منبع تکنولوژی پیشرفته را بطور روزافزون مشکلتر می کند و حداقل هزینه انتقال فناوری را بسیار افزایش میدهد.

شناخت حوزه هایی از هر تکنولوژی که تولید فکر و IP در آن موضوعات ( با توجه به شرایط و ویژگیهای کشور ) عملی تر است، راهنمایی سودمندی برای هدایت اندیشمندان و نو آوران بسوی تولید و تجارت فکر است. تعیین این حوزه ها باید با توجه به تحولات عصر ITانجام گردد. ضمنا باید توجه داشت که موضوعات مناسب برای نوآوری، باید با توجه به شرایط و ویژگیهای کشور تعیین شود و قابل الگوبرداری نیست.

***

[1] Information Technology

[2] Intellectual Property ( IP)

مالکیت فکری به خلاقیت های ذهنی اشاره دارد. این می تواند یک اختراع (اختراع / مدل سودمند)، یک طرح (طراحی صنعتی)، یک نام تجاری (علامت تجاری یا یک اثر ادبی و هنری (حق چاپ) باشد.

[3] World Intellectual Property Organization

https://www.wipo.int/

[4] copy right

[5] تافلر، الوین؛ موج سوم

[6] Application Specific Integrated Circuits

[7] System On a Chip

[8] IC Packaging

[9] System In Package

[10] Multi Chip Package