بررسی وضعیت کسب وکار های کار افرینانه در ایران از منظر زیست محیطی،

25 آبان 1405 - خواندن 9 دقیقه - 8 بازدید

چکیده

ایران هم زمان با فشار بر منابع آب، آلودگی، چالش مدیریت پسماند و نیاز به تنوع بخشی به منابع انرژی روبه روست. این مسائل برای کسب وکارهای کارآفرینانه هم محدودیت عملیاتی ایجاد می کنند و هم فرصت نوآوری این مقاله، با اتکا به داده های نهادهای بین المللی، پژوهش های دانشگاهی و نمونه های مستند ایرانی، چهار مسیر فعالیت را بررسی می کند: انرژی خورشیدی، بازیافت، کشاورزی سازگارتر با محیط زیست و معیشت های محلی مبتنی بر حفاظت از طبیعت. نتیجه اصلی آن است که وجود یک محصول یا عنوان «سبز» به تنهایی نشانه پایداری نیست؛ اثر زیست محیطی باید در مقیاس واقعی فعالیت کسب وکار سنجیده شود.

**واژگان کلیدی:** کارآفرینی سبز، کسب وکار پایدار، ایران، اقتصاد چرخشی، انرژی تجدیدپذیر، مدیریت آب

مقدمه و روش بررسی

کارآفرینی زیست محیطی را می توان ایجاد ارزش اقتصادی از راه حل کردن یک مسئله محیط زیستی دانست؛ برای مثال، کاهش پسماند، مصرف منابع یا انتشار آلاینده ها. این تعریف با برداشت برنامه محیط زیست سازمان ملل از اقتصاد سبز سازگار است: اقتصادی که در کنار بهبود رفاه و عدالت، خطرات زیست محیطی و کمبود منابع طبیعی را کاهش دهد. بنابراین، سودآوری و حفاظت از محیط زیست نباید دو موضوع کاملا جدا از هم تلقی شوند

این مقاله یک **مقاله مروری تحلیلی** است، نه پیمایش همه کسب وکارهای ایران. داده های ملی برای شناخت زمینه فعالیت، پژوهش های دانشگاهی برای شناسایی موانع، و نمونه های مستند برای نشان دادن شکل های واقعی کارآفرینی به کار رفته اند. از رتبه های زیست محیطی کشور نمی توان به تنهایی درباره عملکرد یک شرکت مشخص قضاوت کرد.

وضعیت زیست محیطی و فرصت های کسب وکار

در شاخص عملکرد زیست محیطی ۲۰۲۶دانشگاه ییل، ایران با امتیاز ۳۸٫۴۲ از ۱۰۰ در رتبه ۱۰۷ از ۱۷۷ کشور قرار گرفته است. در همین ارزیابی، رتبه ایران در مدیریت پسماند ۱۲۴ و در «منابع آب» ۱۱۰است. باید در تفسیر رقم دوم دقت کرد: شاخص «منابع آب» در این نسخه بر تصفیه فاضلاب متمرکز است و سنجش مستقیم کم آبی یا افت آب زیرزمینی نیست. این ارقام نشان دهنده زمینه ای هستند که راه حل های تصفیه، کاهش آلودگی و بازیافت در آن اهمیت دارند؛ نه شاهدی بر موفقیت یا شکست تک تک کسب وکارها.

در بخش انرژی نیز نشانه های رشد دیده می شود. طبق آمار منتشرشده در سال ۲۰۲۶ از سوی آژانس بین المللی انرژی های تجدیدپذیر، ظرفیت نصب شده خورشیدی فتوولتائیک ایران از ۷۸۲ مگاوات در ۲۰۲۴ به ۱٬۷۸۲ مگاوات در ۲۰۲۵ رسیده است. ظرفیت کل برق تجدیدپذیر نیز در پایان ۲۰۲۵ حدود ۱۳٬۹۶۳ مگاوات گزارش شده، اما بخش عمده آن برق آبی است. پس افزایش ظرفیت خورشیدی فرصت تازه ای برای سازندگان تجهیزات و مجریان پروژه هاست، ولی نباید کل ظرفیت تجدیدپذیر را «ظرفیت خورشیدی» نامید یا ظرفیت نصب شده را با برق تولیدشده یکسان گرفت

نمونه های واقعی کارآفرینی

۱. مانا انرژی پاک؛ کسب وکار در زنجیره انرژی خورشیدی. وب سایت این شرکت فعالیت در تولید پنل، احداث نیروگاه و عرضه برق سبز را معرفی می کند و پروژه هایی در نقاط مختلف کشور را فهرست کرده است. این نمونه نشان می دهد کارآفرینی سبز لزوما به یک اپلیکیشن کوچک محدود نیست و می تواند تولید صنعتی، مهندسی و خدمات پس از نصب را نیز دربرگیرد. بااین حال، اطلاعات پروژه ها و آثار زیست محیطی اعلام شده از سوی خود شرکت را باید از داده های مستقلا راستی آزمایی شده متمایز کرد. برای ارزیابی دقیق، میزان برق تحویل شده به شبکه، عمر تجهیزات، مصرف منابع در تولید و شیوه مدیریت پنل های پایان عمر نیز اهمیت دارد.

۲. بهروب؛ پیوند دادن خانوار به زنجیره بازیافت. بهروب در وب سایت خود فرایندی را شرح می دهد که در آن شهروند پسماند قابل بازیافت را از مبدا تفکیک می کند، درخواست جمع آوری ثبت می کند و در برابر پسماند وزن شده اعتبار یا وجه دریافت می کند. ارزش کارآفرینانه این الگو در کاهش دشواری تفکیک برای خانوار و ایجاد انگیزه اقتصادی برای تحویل پسماند است. اما جمع آوری پسماند مساوی با بازیافت نهایی آن نیست؛ اثر واقعی زمانی روشن می شود که مقدار و مقصد مواد جمع آوری شده، نرخ بازیافت نهایی و آثار حمل ونقل نیز ثبت و منتشر شود. محدوده ارائه خدمت هم باید بر اساس اطلاع رسانی به روز خود سامانه بررسی شود.

۳. کشاورزی و مشاغل محلی پیرامون دریاچه ارومیه. برنامه توسعه سازمان ملل گزارش کرده است که در بخشی از طرح مشارکت جوامع محلی در احیای دریاچه ارومیه، ۳۴ شرکت و تعاونی محلی همکاری داشته اند. طبق گزارش همین نهاد، در ۲۰۲ روستای پایلوت فازهای یک تا پنج، کارایی آبیاری به طور میانگین ۲۷٫۱ درصدبهبود یافته و مصرف مواد شیمیایی در سطح مزرعه ۵۶٫۸ درصد کاهش یافته است. این نمونه، امکان پیوند کسب وکارهای محلی با خدمات کشاورزی و حفاظت از تالاب را نشان می دهد؛ اما این نتایج به همان محدوده و دوره گزارش شده تعلق دارند و نباید به کل کشاورزی ایران تعمیم داده شوند.

۴. نهالستان زنان روستای تیاب؛ معیشت همراه با احیای زیست بوم. برنامه توسعه سازمان ملل در گزارشی به تاریخ ۱۵ اکتبر ۲۰۲۵از ایجاد نهالستان حرا به مدیریت زنان در روستای تیاب هرمزگان خبر داده است؛ ظرفیت گزارش شده آن حدود ۱٬۵۰۰ نهالاست. این فعالیت، فرصت درآمدزایی کوچک مقیاس را با مشارکت در احیای جنگل های حرا پیوند می دهد. ظرفیت نهالستان، با تعداد نهال های کاشته شده یا میزان بقای آنها یکسان نیست؛ برای سنجش نتیجه محیط زیستی، پیگیری رشد نهال ها و وضعیت زیست بوم ضروری است.

این نمونه ها نشان می دهند کارآفرینی زیست محیطی در ایران تنها فناوری محور نیست. در پروژه ای دیگر در آب بندان های بابل، برنامه توسعه سازمان ملل از آموزش زنان برای تولید محصولات بافتنی با مواد گیاهی بومی و تنوع بخشی به معیشت محلی گزارش می دهد. البته در چنین فعالیت هایی نیز برداشت ماده اولیه باید با ظرفیت بازسازی زیست بوم سازگار باشد؛ «طبیعی بودن» ماده اولیه، به تنهایی به معنای پایداری محصول نیست

موانع توسعه

نخستین مانع، اقتصادی و نهادی است. یک پژوهش دانشگاهی درباره نظام نوآوری پنل خورشیدی در ایران، کمبود منابع مالی و دانش فناورانه در شرکت های تولیدکننده را از موانع اصلی توسعه کارآفرینی این حوزه شناسایی کرده است. پژوهشی دیگر درباره بخش کشاورزی غرب ایران، بر اساس پرسش نامه ۱۸۶کارشناس، موانع را در پنج گروه آموزشی ترویجی، اقتصادی، حمایتی، فنی مدیریتی و زیرساختی دسته بندی می کند. این مطالعات توضیح می دهند چرا تقاضا برای راه حل سبز، بدون تامین مالی، مهارت و زیرساخت مناسب، لزوما به کسب وکار پایدار تبدیل نمی شود

مانع دوم، فاصله میان بهبود کارایی و کاهش فشار واقعی بر طبیعت است. برای مثال، سامانه آبیاری کارآمدتر ممکن است آب کمتری برای تولید هر واحد محصول مصرف کند، اما اگر سطح زیر کشت افزایش یابد، برداشت کل آب کاهش پیدا نکند. در یک شبیه سازی بانک جهانی برای ایران، در نبود محدودیت بر برداشت آب، افزایش کارایی می تواند با افزایش مصرف خنثی شود. این نتیجه، پیش بینی قطعی درباره هر مزرعه نیست؛ هشداری است که صرف فروش فناوری آبیاری را نباید معادل صرفه جویی آب در مقیاس حوضه آبریز دانست.

مانع سوم، کمبود داده قابل سنجش درباره اثر بنگاه ها است. شمار کاربران یک اپلیکیشن، ظرفیت اسمی یک نیروگاه یا تعداد نهال های تولیدشده، شاخص فعالیت اند؛ اما برای داوری درباره اثر خالص محیط زیستی کافی نیستند. مقایسه قبل و بعد، تعیین خط مبنا، ثبت مصرف منابع و بررسی پیامدهای ناخواسته می تواند ادعای زیست محیطی را معتبرتر کند.

پیشنهادهای عملی

برای تقویت کسب وکارهای کارآفرینانه از منظر زیست محیطی، سه اقدام در اولویت است:

1. سنجش اثر متناسب با نوع فعالیت: نیروگاه، برق تولیدی و تحویلی را ثبت کند؛ کسب وکار بازیافت، سرنوشت مواد جمع آوری شده را نشان دهد؛ و طرح کشاورزی، علاوه بر کارایی آبیاری، برداشت کل آب را بسنجد. این معیارها از تبدیل «فعالیت سبز» به ادعای اثبات نشده جلوگیری می کنند

2.تامین مالی همراه با انتقال دانش: حمایت از شرکت های نوپا، به ویژه در انرژی خورشیدی، باید با آموزش فنی، دسترسی به تجهیزات و امکان آزمودن فناوری در بازار همراه باشد؛ زیرا کمبود مالی و فناورانه هر دو در پژوهش مربوط به این صنعت شناسایی شده اند.

3.طراحی راه حل با مشارکت جامعه محلی: تجربه های ارومیه و تیاب نشان می دهند تعاونی ها، کشاورزان و گروه های زنان می توانند بخشی از اجرا و ایجاد معیشت باشند. بااین حال، تکثیر این الگوها باید پس از ارزیابی شرایط آب، بازار و زیست بوم هر منطقه انجام شود.

نتیجه گیری

وضعیت کسب وکارهای کارآفرینانه ایران از منظر زیست محیطی را نمی توان با یک حکم کلی «موفق» یا «ناموفق» توصیف کرد. نمونه های واقعی در انرژی خورشیدی، بازیافت و معیشت محلی وجود دارند و برخی برنامه های مستند نیز نتایج امیدوارکننده ای گزارش کرده اند. در مقابل، محدودیت تامین مالی، زیرساخت و داده، و نیز احتمال تفاوت میان *کارایی ظاهری* و *کاهش واقعی فشار بر محیط زیست* همچنان جدی است. مسیر قابل دفاع برای توسعه این کسب وکارها، ترکیب **مدل درآمدی پایدار، مشارکت ذی نفعان و سنجش مستقل اثر محیط زیستی** است؛ نه اتکا به برچسب سبز