سعدی شیرازی و جایگاه او در سنت فتوت و جوانمردی
سعدی شیرازی، افزون بر جایگاه ممتاز خود در ادب فارسی، در شماری از متون عرفانی و فتوت نامه ها به عنوان شخصیتی مرتبط با سنت فقر، جوانمردی و سلوک عرفانی معرفی شده است. بررسی این شواهد نشان می دهد که اندیشه و شخصیت سعدی در حافظه ادبی و آیینی اهل فتوت جایگاهی قابل توجه داشته است؛ هرچند درباره وابستگی مستقیم وی به یک سلسله یا طریقت خاص نمی توان با قطعیت داوری کرد.
یکی از شواهد مهم در این زمینه، کتاب شد الازار معین الدین جنید شیرازی، تالیف شده در سال ۷۹۱ق، است که از منابع کهن درباره زندگی سعدی به شمار می رود. در این اثر، گزارشی درباره ارتباط سعدی با شهاب الدین عمر سهروردی و سنت سقایی نقل شده است: «و صحب الشیخ شهاب الدین عمر السهروردی وکان معه فی السفینه وقیل کان یسقی الماء ببیت المقدس و بلاد الشام مده مدیده حتی رای الخضر علیه السلام فارواه من زلال الافضال و الانعام». این روایت، سعدی را در پیوند با یکی از چهره های برجسته تصوف و نیز آیین سقایی قرار می دهد؛ آیینی که در سنت فتوت از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است. البته، این گزارش را باید به عنوان روایتی از سنت های مربوط به زندگی سعدی تلقی کرد، نه لزوما سندی قطعی برای اثبات وابستگی طریقتی او.
در فتوت نامه های سقایان نیز سعدی در شمار اولیای این صنف معرفی شده است. در یکی از این متون، پس از بیان مراتب اولیای سقایی، از هفت تن به عنوان کاملان این سلسله یاد شده و سعدی شیرازی در جایگاه چهارم قرار گرفته است: «اول حضرت خضر دویم مهتر الیاس، سیوم خواجه بهرام سقا، چهارم شیخ سعدی شیرازی پنجم عبدالرحمن جامی ششم خواجه رحیم الدین شاه هفتم ذوالنون مصری». این یادکرد، بیانگر آن است که سعدی در برخی سنت های صنفی و آیینی فتوت، نه صرفا به عنوان شاعری نامدار، بلکه در مقام شخصیتی برخوردار از منزلت معنوی و جوانمردانه شناخته می شده است.
شفیعی کدکنی نیز با توجه به شواهد موجود در فتوت نامه سلطانی و فتوت نامه سقایان، به حضور سعدی در سلاسل فتوت و جوانمردی و ارتباط او با اهل سلوک اشاره کرده است. همچنین، در برخی گزارش های مربوط به فضائل سعدی، از حضور درویشی در نماز بر جنازه شیخ بهاءالدین زکریا یاد شده که بنا بر قولی، همان سعدی بوده است. در مقبره بهاءالدین زکریا در ملتان نیز اشعاری فارسی از سعدی و دیگر شاعران بر دیوارهای داخلی نگاشته شده است. این دسته از گزارش ها، اگرچه از حیث اعتبار تاریخی نیازمند ارزیابی مستقل اند، در مجموع بازتاب دهنده پیوند سعدی با محیط های عرفانی و درویشی در سنت های روایی متاخر هستند.
از سوی دیگر، در رساله قلندری آداب الطریق، حاجی عبدالرحیم از سعدی در شمار بزرگان و مشایخی یاد می کند که در لباس فقر بوده اند: «و اکثر معتبر و معتمد درین لباس پنهان بوده اند مثل شیخ جنید بغدادی و بهلول دانا و شیخ معروف کرخی و شیخ سعدی شیرازی و مولای جامی». این عبارت نشان می دهد که سعدی در برخی متون مرتبط با قلندریه و فتوت، در شمار شخصیت های معتبر لباس فقر قرار گرفته است. افزون بر این، تاثیرپذیری دیباچه آداب الطریق از دیباچه گلستان و بهره گیری مولف از اشعار سعدی، از نفوذ ادبی و فکری وی در این حوزه حکایت دارد.
با وجود این شواهد، انتساب سعدی به یک طریقت قلندری یا اثبات عضویت رسمی وی در سلسله ای خاص، مستلزم احتیاط تاریخی است. به نظر می رسد نسبت سعدی با فتوت را بتوان بیش از آنکه بر وابستگی تشکیلاتی و طریقتی استوار دانست، در چارچوب تاثیرپذیری فکری و معنوی، بازتاب آموزه های جوانمردی در آثار او و جایگاه وی در حافظه سنت های فتوتی تحلیل کرد. بنابراین، سعدی را می توان از شخصیت های برجسته ای دانست که اندیشه و آثارش در ادبیات فتوت و فقر مورد پذیرش و استناد قرار گرفته و در برخی فتوت نامه ها نیز به عنوان یکی از مشایخ و اولیای این سنت معرفی شده است.