مالکیت در عصر پلتفرم ها؛ بازاندیشی در مفهوم مال و حمایت حقوقی از دارایی های دیجیتال

تحول اقتصاد دیجیتال، مفهوم سنتی «مال» را با چالشی بنیادین مواجه ساخته است. امروزه بخش مهمی از ثروت اشخاص، نه در قالب اموال فیزیکی، بلکه در بستر حساب های کاربری، داده های تجاری، اعتبارهای پلتفرمی و سایر دارایی های دیجیتال شکل می گیرد. بااین حال، نظام حقوقی ایران هنوز چارچوبی روشن برای شناسایی و حمایت موثر از این دارایی ها ارائه نکرده است. مسئله اصلی آن است که دارایی دیجیتال، اگرچه فاقد جسم مادی است، اما در عمل واجد ارزش اقتصادی، قابلیت انتساب و کارکرد مالی است و همین ویژگی ها، آن را به مفهوم «مال» نزدیک می سازد. از سوی دیگر، وابستگی این دارایی ها به زیرساخت و اقتدار پلتفرم ها، مفهوم کلاسیک سلطه مالکانه را متزلزل کرده است؛ به گونه ای که حذف یک حساب یا قطع دسترسی، ممکن است عملا بخشی از حقوق اقتصادی اشخاص را از میان ببرد. در چنین شرایطی، استمرار تفسیر سنتی از مالکیت، پاسخ گوی واقعیت های اقتصاد دیجیتال نخواهد بود.امروزه «دسترسی» نیز بخشی از ماهیت مالکیت شده است؛ زیرا شخصی که امکان بهره برداری، انتقال یا کنترل موثر دارایی دیجیتال خود را از دست می دهد، هرچند در ظاهر مالک باقی بماند، در عمل بخش مهمی از سلطه اقتصادی خویش را از دست داده است. همین مسئله، ضرورت بازاندیشی در مفاهیمی همچون مال، تصرف، ثبت و حمایت قضایی را دوچندان می کند. به نظر می رسد حقوق خصوصی ایران ناگزیر است به سمت بازتعریف تدریجی مفهوم مال و توسعه سازوکارهای حمایتی متناسب با زیست بوم دیجیتال حرکت کند؛ در غیر این صورت، شکاف میان واقعیت اقتصادی و حمایت حقوقی، روزبه روز عمیق تر خواهد شد.