تحلیل توافقات هسته ای ایران و تعهدات ایران و سایر دولت ها از منظر حقوق بین الملل

تحلیل توافقات هسته ای ایران و تعهدات ایران و سایر دولت ها از منظر حقوق بین الملل با تاکید بر قواعد مسئولیت دولت ها و حقوق معاهدات

چکیده

توافق هسته ای میان جمهوری اسلامی ایران و قدرت های جهانی که در قالب برنامه جامع اقدام مشترک شکل گرفت، یکی از مهم ترین ترتیبات حقوقی سیاسی در نظام حقوق بین الملل معاصر به شمار می رود. این توافق تعهدات متقابلی را برای ایران و سایر طرف ها ایجاد کرد که هدف آن محدودسازی برنامه هسته ای ایران در مقابل رفع تحریم ها بود. با این حال، خروج ایالات متحده از توافق و بازگشت تحریم ها، پرسش های مهمی درباره ماهیت حقوقی توافق و مسئولیت بین المللی دولت ها در قبال نقض تعهدات ایجاد کرده است. این مقاله با استفاده از چارچوب حقوق معاهدات و قواعد مسئولیت بین المللی دولت ها به بررسی تعهدات طرفین و پیامدهای نقض آن ها می پردازد.

۱. ماهیت حقوقی توافق هسته ای در حقوق بین الملل

یکی از مهم ترین مسائل در تحلیل حقوقی توافق هسته ای، تعیین ماهیت آن است. برنامه جامع اقدام مشترک از نظر شکلی به عنوان معاهده رسمی ثبت نشده و بسیاری از دولت ها آن را یک توافق سیاسی توصیف کرده اند.

با این حال، تحلیل حقوقی نشان می دهد که این توافق دارای ویژگی های مهم یک تعهد بین المللی است. نخست آنکه این توافق در قالب قطعنامه ای از سوی United Nations Security Council تایید شد که همان قطعنامه ۲۲۳۱ است.

از منظر حقوق بین الملل، چنین وضعیتی موجب می شود توافق مزبور در چارچوب نظام حقوقی سازمان ملل قرار گیرد و آثار حقوقی خاصی پیدا کند. به بیان دیگر، حتی اگر برجام را معاهده کلاسیک ندانیم، نمی توان آن را صرفا یک بیانیه سیاسی فاقد آثار حقوقی تلقی کرد.

در چارچوب Vienna Convention on the Law of Treaties اصل بنیادین pacta sunt servanda یا لزوم وفای به عهد مطرح می شود که بر اساس آن دولت ها موظف اند تعهدات بین المللی خود را با حسن نیت اجرا کنند.

۲. تعهدات جمهوری اسلامی ایران در چارچوب توافق

بر اساس مفاد توافق، ایران مجموعه ای از محدودیت های فنی را در برنامه هسته ای خود پذیرفت. این اقدامات عمدتا با هدف اعتمادسازی در نظام عدم اشاعه طراحی شده بودند.

از جمله مهم ترین تعهدات ایران عبارت بودند از:

محدودسازی سطح غنی سازی اورانیوم

کاهش ذخایر مواد هسته ای

کاهش تعداد سانتریفیوژهای فعال

اصلاح ساختار رآکتور آب سنگین اراک

پذیرش نظام نظارتی گسترده توسط International Atomic Energy Agency

گزارش های متعدد این نهاد بین المللی در سال های نخست اجرای توافق نشان می داد که ایران به تعهدات خود پایبند بوده است.

۳. تعهدات سایر دولت ها

در مقابل، دولت های مشارکت کننده در توافق متعهد شدند مجموعه ای از اقدامات اقتصادی و حقوقی را برای رفع فشارهای تحریمی علیه ایران انجام دهند.

این تعهدات شامل موارد زیر بود:

لغو تحریم های شورای امنیت

رفع تحریم های هسته ای اتحادیه اروپا

تعلیق تحریم های هسته ای ایالات متحده

تسهیل روابط بانکی و اقتصادی با ایران

هدف اصلی این اقدامات ایجاد نوعی توازن تعهدات میان طرفین توافق بود.

۴. خروج ایالات متحده و مسئله مسئولیت بین المللی

در سال ۲۰۱۸ دولت آمریکا به رهبری Donald Trump اعلام کرد که از توافق خارج می شود و تحریم های گسترده ای را علیه ایران بازمی گرداند.

این اقدام از منظر حقوق بین الملل بحث های گسترده ای را درباره نقض تعهدات بین المللی ایجاد کرد.

بر اساس قواعد مندرج در Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts هرگاه یک دولت تعهد بین المللی خود را نقض کند، یک عمل متخلفانه بین المللی شکل می گیرد که موجب مسئولیت آن دولت می شود.

برای تحقق مسئولیت بین المللی دو عنصر لازم است:

نقض یک تعهد بین المللی

قابل انتساب بودن رفتار به دولت

در مورد توافق هسته ای، برخی حقوقدانان استدلال می کنند که خروج یکجانبه آمریکا و بازگرداندن تحریم ها می تواند به عنوان نقض تعهدات ناشی از قطعنامه شورای امنیت تلقی شود.

۵. واکنش ایران و مسئله اقدامات متقابل

پس از خروج آمریکا، ایران به تدریج برخی از محدودیت های هسته ای خود را کاهش داد. از منظر حقوق بین الملل، چنین اقداماتی می توانند در قالب اقدامات متقابل (Countermeasures) تحلیل شوند.

طبق قواعد مسئولیت دولت ها، در صورتی که یک دولت تعهدات خود را نقض کند، دولت زیان دیده ممکن است اقداماتی متقابل اتخاذ کند تا دولت متخلف را به اجرای تعهدات وادار کند.

البته این اقدامات باید دارای شرایط خاصی باشند، از جمله:

۱)تناسب با نقض اولیه

۲)موقتی بودن

۳)هدف قرار دادن دولت متخلف

نتیجه گیری

تحلیل حقوقی توافق هسته ای نشان می دهد که این توافق در مرز میان تعهدات سیاسی و حقوقی قرار دارد، اما تایید آن در چارچوب شورای امنیت موجب ایجاد آثار حقوقی قابل توجهی در نظام بین المللی شده است.

خروج ایالات متحده از توافق و بازگشت تحریم ها نمونه ای مهم از چالش های اجرای تعهدات بین المللی در نظام حقوق بین الملل معاصر است. بررسی این وضعیت در چارچوب قواعد حقوق معاهدات و مسئولیت بین المللی دولت ها نشان می دهد که پایبندی دولت ها به اصل حسن نیت همچنان یکی از عناصر اساسی ثبات در روابط بین المللی به شمار می رود.