حقوق بین الملل و نجات جهان بحران زده

«برادری انسانی؛ از آرمان اخلاقی تا تعهد حقوقی جهانی »

( نقش حقوق بین الملل در نجات جهان بحران زده )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه: جهان زخمی و نیاز به یک پیمان انسانی نو

جهان معاصر، بیش از هر مقطع تاریخی دیگر، هم زمان شاهد پیشرفت های شگرف علمی و فروپاشی عمیق ارزش های انسانی است. جنگ های ویرانگر، گسترش نفرت، تبعیض نژادی، فقر ساختاری، مهاجرت های اجباری، اسلام هراسی، یهودستیزی، بیگانه هراسی وشکاف های فزاینده اجتماعی، نشان می دهد که جامعه بین المللی با بحرانی فراتر از بحران های سیاسی و اقتصادی روبه روست؛ بحران فقدان برادری انسانی.

در چنین شرایطی، نام گذاری ۴ فوریه به عنوان « روز جهانی برادری انسانی» از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد(قطعنامه A/RES/75/200 در سال ۲۰۲۰)، نه یک اقدام نمادین، بلکه هشداری حقوقی، اخلاقی و تمدنی به جهان است:

جهان بدون برادری، امنیت پایدار نخواهد داشت.

۱. مفهوم برادری انسانی در حقوق بین الملل؛ از اخلاق تا الزام حقوقی

برادری انسانی مفهومی صرفا احساسی یا اخلاقی نیست، بلکه ریشه ای عمیق در هسته حقوق بین الملل معاصر دارد.

۱–۱. برادری انسانی در اسناد بنیادین

• منشور ملل متحد (۱۹۴۵)

تاکید بر «ایمان به حقوق بنیادین بشر و حیثیت و ارزش انسان»

• اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)

ماده ۱:

«تمام افراد بشر آزاد زاده می شوند و از لحاظ حیثیت و حقوق با هم برابرند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.»

• میثاق های بین المللی حقوق بشر (۱۹۶۶)

تاکید بر کرامت ذاتی انسان به عنوان مبنای حقوق

بر این اساس، برادری انسانی زیربنای کرامت انسانی و کرامت، شالوده حقوق بشر است.

۲. پیوند برادری انسانی با صلح و امنیت بین المللی

حقوق بین الملل کلاسیک، صلح را صرفا نبود جنگ می دانست؛ اما حقوق بین الملل نوین، صلح را وضعیتی مبتنی بر عدالت،همزیستی و احترام متقابل تعریف می کند.

بدون برادری انسانی:

• آتش بس ها شکننده اند

• صلح ها موقت اند

• امنیت، صرفا نظامی و ناپایدار است

با برادری انسانی:

• گفت وگو جای خشونت را می گیرد

• اختلافات از مسیر حقوقی حل می شوند

• اعتماد میان ملت ها شکل می گیرد

۳. وظایف دولت ها در تحقق برادری انسانی

دولت ها به عنوان بازیگران اصلی حقوق بین الملل، مسئولیت مستقیم در نهادینه سازی برادری انسانی دارند.

۳–۱. تعهدات حقوقی دولت ها

1. احترام و حمایت از حقوق بشر بدون تبعیض

2. پرهیز از نفرت پراکنی رسمی و دولتی

3. تضمین حقوق اقلیت ها، مهاجران و پناهجویان

4. آموزش حقوق بشر و فرهنگ گفت وگو

5. پایبندی به حل مسالمت آمیز اختلافات

برادری انسانی، زمانی محقق می شود که سیاست خارجی دولت ها، مبتنی بر دیپلماسی انسانی باشد نه منطق سلطه.

۴. نقش سازمان های بین المللی در ترویج برادری انسانی

۴–۱. سازمان ملل متحد

• تصویب روز جهانی برادری انسانی

• حمایت از ابتکارات گفت وگوی ادیان

• توسعه دیپلماسی پیشگیرانه

۴–۲. یونسکو

• آموزش فرهنگ صلح

• مقابله با نفرت پراکنی

• ترویج تنوع فرهنگی

۴–۳. شورای حقوق بشر

• نظارت بر نقض های ساختاری حقوق بشر

• مقابله با تبعیض نژادی و مذهبی

۵. نقش ادیان و گفت وگوی بین ادیانی

سند تاریخی «برادری انسانی برای صلح جهانی و همزیستی مشترک» (۲۰۱۹ – ابوظبی) که توسط پاپ فرانسیس و شیخ الازهر امضا شد، نقطه عطفی در پیوند دین و حقوق بین الملل انسانی است.

این سند تاکید می کند:

• دین نباید ابزار خشونت باشد

• انسان ها پیش از هر هویت دیگری، «انسان» هستند

۶. برادری انسانی در حقوق داخلی جمهوری اسلامی ایران

برادری انسانی، صرفا مفهومی وارداتی یا بین المللی نیست، بلکه در ساختار حقوق داخلی جمهوری اسلامی ایران نیز جایگاهی روشن وقابل استناد دارد. قانون اساسی به عنوان میثاق ملی، کرامت انسان را فارغ از نژاد، زبان و قومیت به رسمیت شناخته و مبنای روابط اجتماعی و حکمرانی قرار داده است.

اصل ۱۹ قانون اساسی تصریح می کند که مردم ایران از هر قوم و قبیله، از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند این هاسبب امتیاز نخواهد بود. همچنین اصل ۲۰، برخورداری همگان از حمایت قانون را تضمین کرده و اصل ۲۲ بر مصونیت حیثیت، جان،مال و حقوق اشخاص تاکید می کند. این اصول، در مجموع، بیانگر پذیرش برابری، همبستگی و احترام متقابل به عنوان ستون هاینظم حقوقی داخلی هستند.

از سوی دیگر، سیاست های کلی نظام در حوزه حقوق شهروندی، آیین نامه ها و منشور حقوق شهروندی نیز بر همزیستی مسالمت آمیز،کرامت انسانی و مسئولیت متقابل دولت و مردم تاکید دارند. در این چارچوب، برادری انسانی نه تنها یک ارزش اخلاقی، بلکه یک تعهد حقوقی داخلی است که باید در قانون گذاری، اجرا، قضاوت و سیاست گذاری عمومی نمود عینی پیدا کند.

۷. برادری انسانی از منظر اسلام؛ پیوند دین، کرامت و حقوق بشر

اسلام، پیش از آنکه حقوق بین الملل مدرن شکل بگیرد، مفهوم برادری انسانی را به عنوان یک اصل بنیادین معرفی کرده است. قرآن کریم،انسان را دارای کرامت ذاتی می داند:

« ولقد کرمنا بنی آدم » ( اسراء/۷۰ )

این کرامت، مختص مسلمانان نیست، بلکه شامل تمام انسان هاست. از منظر اسلام، تفاوت های قومی، زبانی و فرهنگی نه ابزار برتری،بلکه زمینه ای برای شناخت و تعامل اند:

« یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر وانثی… ان اکرمکم عند الله اتقاکم » ( حجرات/۱۳ )

پیامبر اسلام(ص) در خطبه تاریخی حجهالوداع، بر نفی تبعیض نژادی و قومی تاکید کرده و برادری را محور جامعه انسانی معرفیمی کند. در فقه اسلامی نیز اصولی چون حرمت جان انسان، قاعده لاضرر، عدالت، احسان و وفای به عهد همگی در راستای تثبیت برادری انسانی قرار دارند. اسلام، خشونت، نفرت و تحقیر انسان را — به بهانه دین — مردود می داند.

در نتیجه، دیدگاه اسلام نسبت به برادری انسانی، نه تنها با حقوق بین الملل معاصر در تعارض نیست، بلکه می تواند پشتوانه ای اخلاقی، تمدنی و حقوقی برای تقویت نظم انسانی جهانی باشد. پیوند عقلانی میان اسلام، حقوق داخلی ایران و حقوق بین الملل،ظرفیتی کم نظیر برای ترویج صلح، عدالت و همزیستی در جهان امروز فراهم می کند.

۸. مصادیق جهانی؛ جایی که برادری انسانی نقض می شود

۸–۱. غزه و جنگ های معاصر

کشتار غیرنظامیان، کودکان و زنان، نقض آشکار:

• حقوق بشردوستانه بین المللی

• اصل برادری انسانی

• کنوانسیون های ژنو

۸–۲. بحران پناهجویان

برخورد غیرانسانی با پناهجویان، نقض:

• کنوانسیون ۱۹۵۱ پناهندگان

• اصول همبستگی انسانی

۸–۳. تبعیض نژادی و اسلام هراسی

نقض سیستماتیک اصل برابری و کرامت انسانی در برخی جوامع غربی

۹. آسیب شناسی: چرا برادری انسانی تضعیف شده است؟

1. غلبه منافع سیاسی بر ارزش های انسانی

2. استفاده ابزاری از حقوق بشر

3. ضعف آموزش اخلاق جهانی

4. رسانه های نفرت محور

5. استانداردهای دوگانه در حقوق بین الملل

۱۰. راهکارها و پیشنهادهای عملی

در سطح بین المللی

• تدوین کنوانسیون بین المللی برادری انسانی

• تقویت دیپلماسی صلح محور

• مقابله حقوقی با نفرت پراکنی دولتی

در سطح ملی

• آموزش برادری انسانی در نظام آموزشی

• رسانه های مسئول و اخلاق محور

• حمایت از گفت وگوی فرهنگی و دینی

در سطح مردمی

• تقویت جامعه مدنی

• مسئولیت اجتماعی شهروندان

• همبستگی فراملی انسانی

نتیجه گیری: برادری انسانی، شرط بقا نه انتخاب

برادری انسانی، یک انتخاب اخلاقی لوکس نیست؛ شرط بقا و امنیت جمعی بشر است.

حقوق بین الملل اگر از روح برادری تهی شود، به ابزاری سرد و ناکارآمد بدل خواهد شد.

روز جهانی برادری انسانی، یادآور این حقیقت است که:

جهان یا با هم برادرانه زندگی خواهد کرد، یا جداگانه در بحران ها فرو خواهد ریخت.