کاربرد فناوری بلاک چین در بازار سرمایه ایران با تاکید بر توکن سازی اوراق بدهی: فرصت ها، چالش ها و چشم انداز

کاربرد فناوری بلاک چین در بازار سرمایه ایران با تاکید بر توکن سازی اوراق بدهی: فرصت ها، چالش ها و چشم انداز

چکیده

بازار سرمایه ایران با چالش های ساختاری گوناگونی از جمله نقدشوندگی محدود، تنگنای ابزارهای مالی و افول اعتماد سرمایه گذاران خرد روبه روست. در چنین بستری، فناوری بلاک چین و به ویژه توکن سازی دارایی ها، ظرفیت درخور توجهی برای برون رفت از این تنگناها و دگرگونی ساختار تامین مالی کشور فراروی نهاده است. پژوهش پیش رو با تمرکز بر توکن سازی اوراق بدهی—شامل اوراق بدهی دولتی، صکوک شرکتی و اوراق تجاری—در ایران، فرصت ها، چالش ها و اقدامات صورت پذیرفته را واکاوی می کند. یافته ها حاکی از آن است که توکن سازی اوراق بدهی می تواند از رهگذر کاستن هزینه های واسطه ای، افزایش نقدشوندگی به واسطه مالکیت خرد، و ارتقای شفافیت، الگوی سنتی تامین مالی را متحول سازد. با وجود این، موانع بنیادینی چون ابهام در سازگاری با موازین فقه اسلامی، عدم قطعیت مقرراتی و محدودیت های ناشی از تحریم های بین المللی، مسیر پذیرش گسترده این فناوری را با پیچیدگی همراه کرده است. تجارب اولیه، از جمله توافق اخیر سازمان بورس و بانک مرکزی برای تفکیک وظایف نظارتی، بر عزم نهادهای مالی کشور برای بهره گیری از این فناوری صحه می گذارد.

مقدمه

بازار سرمایه ایران طی سالیان اخیر نوسانات چشمگیر، خروج نقدینگی و کاهش اعتماد عمومی را تجربه کرده است. در همین حال، بازار بدهی ایران به عنوان بستری برای تامین مالی بلندمدت بنگاه ها و دولت، با محدودیت هایی از قبیل نقدشوندگی اندک در بازار ثانویه و دسترسی محدود سرمایه گذاران خرد مواجه است. فناوری بلاک چین با قابلیت توکن سازی دارایی ها، امکان تبدیل اوراق بدهی به توکن های دیجیتال قابل معامله را پیش روی نهاده است.

حسینی و مرشدی (۱۳۹۸) در پژوهشی که به واکاوی کاربرد فناوری بلاک چین در بازار سرمایه اختصاص داشت، به این نتیجه دست یافتند که عمده دانش موجود در این حوزه در سطح نظری و مفهومی باقی مانده و ضرورت اقدامات بنیادین برای روشن شدن ابعاد گوناگون کارکردی آن در بازارهای سرمایه احساس می شود. با عنایت به ظرفیت های قابل توجه این فناوری و اقبال بزرگ ترین بنگاه های حوزه فناوری اطلاعات به آن، بهره گیری از بلاک چین در بازارهای سرمایه دور از دسترس نمی نماید.

پژوهشگران حوزه مالی اسلامی نیز بر این باورند که پیدایش فناوری های نوین مالی، از جمله بلاک چین، افق های تازه ای را برای توسعه ابزارهای مالی منطبق با شریعت گشوده است (اکبری گلزار و نادری، ۱۴۰۳). چهاردهمین همایش بین المللی بازار سرمایه اسلامی که در آبان ماه ۱۴۰۱ در تهران برگزار شد، محورهای مهمی چون توکن سازی دارایی ها و کاربست قراردادهای هوشمند در بازار سرمایه را کانون بحث و تبادل نظر قرار داد؛ رویدادی که از التفات نهادهای سیاستگذار به ظرفیت های این فناوری حکایت دارد.

مبانی نظری توکن سازی اوراق بدهی

توکن سازی اوراق بدهی به فرایند تبدیل حقوق و تعهدات ناشی از یک ورقه قرضه یا صکوک به توکن های دیجیتال در بستر بلاک چین اطلاق می شود. در این ساختار، قرارداد هوشمند عهده دار ثبت شرایط اوراق—اعم از نرخ سود (یا بازده مورد انتظار در اوراق اسلامی)، سررسید و نحوه پرداخت سود دوره ای—است.

فناوری بلاک چین با فراهم آوردن بستری غیرمتمرکز، شفاف و امن، ظرفیت ایجاد تحولی بنیادین در نظام های پرداخت و تامین مالی را داراست (Guo & Liang, 2016). بک و مولر-بلوخ (Beck & Müller-Bloch, 2017) بلاک چین را به مثابه نوآوری رادیکال معرفی می کنند که سازمان های موجود برای بهره گیری از آن نیازمند چارچوبی برای تعامل با دفترکل های توزیع شده هستند.

تحولات نهادی و تنظیم گری در ایران

برپایه تازه ترین تحولات، حجت اله صیدی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، با تاکید بر ضرورت ساماندهی بازارهای نوین مالی اعلام داشته که رمزارزها و رمزدارایی ها واقعیتی انکارناپذیرند و باید مقررات دقیقی برای آنها تدوین شود. بر اساس توافقات اخیر میان سازمان بورس و بانک مرکزی، سازمان بورس متولی تنظیم گری رمزدارایی ها خواهد بود و بانک مرکزی مسئولیت مدیریت رمزارزها و رمزپول را عهده دار می شود (راه پرداخت، ۱۴۰۴).

این تصمیم در شرایطی اتخاذ می شود که کارشناسان، چالش های رگولاتوری، مرزبندی میان دارایی و پول و نیز ضرورت همکاری نزدیک میان بازار سرمایه و بازار پول را از ابعاد مهم این حوزه می دانند (راه پرداخت، ۱۴۰۴). چنین تمایزی موید آن است که سیاستگذار در پی جداسازی نقش سرمایه ای و پولی دارایی های دیجیتال و ایجاد مرزبندی نهادی روشن میان دو بازار است.

هاشمی و همکاران (۱۴۰۰) در پژوهشی با رویکرد نظام نوآوری فناورانه به شناسایی پنجره های فرصت فناوری بلاک چین در صنعت بانکداری ایران پرداخته اند. این پژوهش با بهره گیری از چارچوب کارکردهای نظام نوآوری (Hekkert et al., 2007) نشان می دهد که سازوکارهایی چون تحقیقات پروژه ای داخلی توسط بانک ها، افزایش تنوع بازیگران و تعاملات میان سازمانی، و ضرورت تعیین جهت گیری توسعه بلاک چین با اخذ نظرات و نیازهای کاربران پیشرو توسط بانک مرکزی، برای درونی سازی پنجره های فرصت بلاک چین در صنعت بانکی ایران حائز اهمیت است (هاشمی و همکاران، ۱۴۰۰).

کاربردهای بالقوه بلاک چین در بازار بدهی ایران

۱. توکن سازی اوراق بدهی دولتی

دولت ایران برای تامین کسری بودجه و اجرای پروژه های عمرانی، سالانه به انتشار اوراق بدهی دولتی مبادرت می ورزد. این اوراق عمدتا توسط بانک ها و نهادهای مالی بزرگ خریداری می شود و بازار ثانویه چندان پویایی برای آنها وجود ندارد. توکن سازی این اوراق می تواند از جهات گوناگون ثمربخش باشد:

· مالکیت خرد (Fractional Ownership): امکان مشارکت سرمایه گذاران خرد با مبالغ اندک در تامین مالی دولت را فراهم می آورد.

· افزایش نقدشوندگی: معامله توکن ها در بستر بلاک چین به صورت شبانه روزی، نقدشوندگی اوراق را افزایش می دهد.

· جذب سرمایه ایرانیان خارج از کشور: توکن سازی می تواند ورود سرمایه گذاران خارجی را تسهیل کند (حسینی و مرشدی، ۱۳۹۸).

۲. انتشار صکوک توکن شده شرکتی

صکوک به عنوان ابزار مالی منطبق با شریعت، جایگاهی ویژه در بازار سرمایه ایران دارد. شرکت های بزرگ برای تامین مالی پروژه های خود از انتشار صکوک بهره می گیرند، اما فرآیند انتشار پرهزینه و زمان بر است. فناوری بلاک چین می تواند با خودکارسازی فرآیندها از طریق قراردادهای هوشمند، هزینه انتشار اوراق را کاهش داده و شفافیت را افزایش دهد.

مرور نظام مند مطالعات داخلی نشان می دهد که یکی از چهار دسته بندی اصلی تحقیقات بلاک چین در ایران، حوزه «اقتصاد غیرمتمرکز و قراردادهای هوشمند» است که پژوهش های متعددی در این زمینه به انجام رسیده است (اکبری گلزار و نادری، ۱۴۰۳).

۳. توکن سازی اوراق تجاری

اوراق تجاری ابزارهای کوتاه مدتی هستند که شرکت ها برای تامین نقدینگی جاری خود منتشر می کنند. توکن سازی اوراق تجاری می تواند امکان تامین مالی جمعی برای بنگاه های کوچک و متوسط را فراهم آورده و نقدشوندگی این اوراق را در بازار ثانویه افزایش دهد.

۴. صندوق های سرمایه گذاری توکن شده

بر اساس توافق اخیر سازمان بورس و بانک مرکزی، دارایی های دیجیتال سرمایه ای و اوراق بهادار مبتنی بر بلاک چین زیر نظارت سازمان بورس قرار خواهند گرفت. این ساختار می تواند زمینه ساز ایجاد صندوق های سرمایه گذاری توکن شده در بازار سرمایه ایران باشد (راه پرداخت، ۱۴۰۴).

چالش ها و محدودیت ها

۱. چالش های شرعی و فقهی

یکی از مهم ترین موانع فراروی توکن سازی اوراق بدهی در ایران، ابهام در سازگاری این فناوری با اصول فقه اسلامی است. مطالعات داخلی حاکی از آن است که «مسائل فقهی و حقوقی حول بلاک چین و رمزارزها» یکی از چهار حوزه اصلی پژوهش در ایران بوده است (اکبری گلزار و نادری، ۱۴۰۳). تحلیل های فقهی نشان می دهد که کاربست رمزارزها با شبهه «لا ضرر» مواجه است و بررسی دقیق مراجع ذی صلاح را طلب می کند.

فاطمی اردکانی (۱۴۰۲) در تحلیل تجربه کنسرسیوم ققنوس به این نکته اشاره دارد که نبود نظر شفاف نهادهای فقهی درباره ماهیت توکن ها و تراکنش های مبتنی بر بلاک چین، از موانع اصلی توسعه این فناوری در ایران بوده است.

۲. عدم قطعیت مقرراتی

علیرغم توافق اخیر میان سازمان بورس و بانک مرکزی برای تفکیک وظایف نظارتی، هنوز چارچوب قانونی مشخصی برای توکن سازی اوراق بهادار در ایران به طور کامل تدوین نشده است. هاشمی و همکاران (۱۴۰۰) بر لزوم تعیین جهت گیری توسعه بلاک چین توسط بانک مرکزی به مثابه بازیگر کلیدی تاکید ورزیده اند.

۳. محدودیت های ناشی از تحریم های بین المللی

تحریم های مالی علیه ایران، دسترسی به زیرساخت های بین المللی بلاک چین را با محدودیت مواجه ساخته است. هاشمی و همکاران (۱۴۰۰) در پژوهش خود به این نکته اشاره می کنند که استفاده از پلتفرم های بین المللی در مقابل پلتفرم بومی، یکی از سازوکارهای مهم برای جهت دهی به بازار است، اما تحریم ها این گزینه را با محدودیت روبه رو کرده است.

۴. محدودیت نقدشوندگی در بازار ثانویه

برای آنکه توکن های اوراق بدهی بتوانند نقدشوندگی مطلوبی داشته باشند، وجود بازارهای ثانویه فعال ضرورت می یابد. حسینی و مرشدی (۱۳۹۸) بر این باورند که توسعه زیرساخت های فنی و قانونی برای ایجاد بازارهای ثانویه کارآمد، پیش نیاز اصلی موفقیت توکن سازی اوراق بهادار در ایران است.

۵. چالش های فناورانه و زیرساختی

هاشمی و همکاران (۱۴۰۰) با اشاره به اهمیت کارکرد خلق دانش و کارآفرینی فناورانه، بر ضرورت تحقیقات پروژه ای داخلی توسط بانک ها و نهادهای مالی و اجرای پروژه های عملیاتی تاکید می کنند. فقدان زیرساخت فناوری مناسب و نیروی انسانی ماهر، از جمله چالش های بنیادین پیش روی پیاده سازی بلاک چین در بازار سرمایه ایران به شمار می رود.

نتیجه گیری

فناوری بلاک چین با توکن سازی اوراق بدهی، ظرفیت درخور توجهی برای دگرگونی بازار سرمایه ایران پدید آورده است. از مهم ترین مزایای این فناوری می توان به افزایش دسترسی سرمایه گذاران خرد از رهگذر مالکیت خرد، کاهش هزینه های واسطه ای، تسویه آنی، ارتقای شفافیت و امکان تامین مالی برای بنگاه های کوچک و متوسط اشاره کرد.

توافق اخیر میان سازمان بورس و بانک مرکزی برای تفکیک وظایف نظارتی و تعیین متولی تنظیم گری رمزدارایی ها، گامی مهم در مسیر قانونمندسازی این حوزه به شمار می رود. این توافق از عزم سیاستگذار برای پذیرش واقعیت های فناوری های نوین مالی و تلاش در جهت ایجاد چارچوبی منسجم و شفاف حکایت دارد.

با وجود این، تحقق کامل این پتانسیل مستلزم رفع چالش های بنیادینی است که در صدر آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد: رفع ابهامات شرعی توسط نهادهای فقهی ذی ربط، تدوین مقررات روشن و پایدار متناسب با شرایط بومی ایران، توسعه زیرساخت های فناوری و بازار ثانویه، اجرای پروژه های آزمایشی کنترل شده در محیط های آزمون مقرراتی (سندباکس)، و ایجاد هماهنگی پایدار میان نهادهای سیاستگذار از جمله بانک مرکزی، سازمان بورس، نهادهای فقهی و مراکز دانشگاهی.

در مجموع، با عنایت به پتانسیل بالای توکن سازی اوراق بدهی برای بازگرداندن نقدینگی به چرخه رسمی اقتصاد و نیز تجارب بین المللی در این حوزه، می توان انتظار داشت که در صورت رفع چالش های موجود، توکن سازی اوراق بدهی به یکی از ارکان اصلی بازار سرمایه ایران در دهه آینده مبدل شود. توفیق این مسیر به شدت به تعادل میان نوآوری و ثبات، و توانایی نهادهای بازار در مدیریت هوشمندانه این تحول وابسته است.

---

منابع

منابع فارسی

اکبری گلزار، مهدی؛ و نادری، احمد. (۱۴۰۳). مطالعات تعامل انسان با تکنولوژی بلاک چین در ایران. تعامل انسان و اطلاعات، ۱۱(۲).

حسینی، سید علی؛ و مرشدی، فاطمه. (۱۳۹۸). کاربرد فناوری بلاک چین در بازار سرمایه. هفدهمین همایش بین المللی صنعت مالی ایران، تهران.

راه پرداخت. (۱۴۰۴). توافق سازمان بورس و بانک مرکزی بر سر رمزدارایی ها و رمزارزها. پایگاه خبری راه پرداخت. قابل دسترسی در: https://way2pay.ir

فاطمی اردکانی، ولی اله. (۱۴۰۲). اقتصاد سیاسی بلاک چین در ایران. تهران: انتشارات راه پرداخت.

هاشمی، مسعود؛ صفدری رنجبر، مصطفی؛ نوربخش، عسگر؛ و فهم، الهام. (۱۴۰۰). درونی سازی پنجره های فرصت بلاک چین در صنعت بانکی ایران از طریق رویکرد نظام نوآوری فناورانه. فصلنامه بهبود مدیریت، ۱۵(۴)، ۱۲۹-۱۶۳.

منابع انگلیسی

Beck, R., & Müller-Bloch, C. (2017). Blockchain as radical innovation: A framework for engaging with distributed ledgers as incumbent organization. In Proceedings of the 50th Hawaii International Conference on System Sciences.

Guo, Y., & Liang, C. (2016). Blockchain application and outlook in the banking industry. Financial Innovation, 2(1), 1-12.

Hekkert, M. P., Suurs, R. A., Negro, S. O., Kuhlmann, S., & Smits, R. E. (2007). Functions of innovation systems: A new approach for analysing technological change. Technological Forecasting and Social Change, 74(4), 413-432.