تابعیت و شناسایی آن در حقوق تطبیقی بین الملل خصوصی

تابعیت و شناسایی آن در حقوق تطبیقی بین الملل خصوصی - جزوه دوره تخصصی
بقلم: دکتر محمد شکیبی نژاد
مقدمه
شهروند، عضو رسمی یک شهر، ایالت یا کشور است. از منظر حقوقی، هر اجتماع با وجود قوانین و مقررات داخلی و بین المللی، مجموعه ای از امور شخصی و اجتماعی مانند احوال شخصیه، حق تمتع و استیفاء، و امتیازاتی همچون مالکیت، تحصیل، اشتغال، و اخذ مجوزهای حرفه ای را برای اعضای خود تعریف می کند. هر دولت با توجه به نظام قانون گذاری خود و مصوبات قوه مقننه و مجریه، چارچوب اجرای این حقوق را مشخص و از طریق نهادهای رسمی به اطلاع شهروندان می رساند.
در نتیجه، حقوق شهروندی از دید درون کشوری، ناظر به روابط متقابل مردم، حقوق و تکالیف آنان در برابر یکدیگر و در برابر دولت است؛ اما در حقوق بین الملل، مفهوم «تابعیت» و آثار آن، فراتر از محدوده جغرافیایی کشورها معنا می یابد.
چکیده
تابعیت، رابطه ای است حقوقی و سیاسی میان فرد و دولت متبوع او که به موجب آن، شخص از حمایت آن دولت در عرصه داخلی و بین المللی برخوردار می شود. تابعیت می تواند ذاتی یا اکتسابی باشد. این پیوند، اطمینان می دهد که شخص تبعه در روابط علمی، فرهنگی و تجاری با سایر کشورها و اتباع خارجی، در صورت لزوم از حمایت سیاسی و حقوقی دولت متبوع خود بهره مند گردد.دولت ها می توانند تابعیت را به صورت طبیعی (تولد)، قانونی (درخواست یا پذیرش) یا در موارد استثنایی مانند پناهندگی اعطا کنند. اتباع بیگانه نیز در شرایط خاص و به موجب قوانین کشور میزبان می توانند به برخی از حقوق شهروندی از جمله کار، تحصیل، ازدواج، خرید مسکن یا وسایل نقلیه، و فعالیت تجاری دست یابند.
اصل مطلب
انواع تابعیت

تابعیت در نظام های حقوقی مختلف بر مبانی متفاوتی استوار است که مهم ترین آن ها عبارت اند از:

1. تابعیت اصلی بر محور خاک و خون

این نوع تابعیت بر دو قاعده ی Jus soli (حق خاک) و Jus sanguinis (حق خون) استوار است. در قاعده ی خاک، هر فردی که در قلمرو یک کشور متولد شود، تابعیت آن کشور را داراست. در قاعده ی خون، تابعیت از والدین به فرزند منتقل می شود. بسیاری از کشورها مانند ایران، ایالات متحده، آلمان، استرالیا، هلند، کشورهای نوردیک و سوئیس هر دو قاعده را به صورت ترکیبی پذیرفته اند.

2. تابعیت بر محور تبعی

تابعیتی است که بر پایه ی ارتباط خانوادگی، فرهنگی، زبانی، مذهبی و اجتماعی فرد با شهروندان یک کشور اعطا می شود. این نوع تابعیت، مبتنی بر «قاعده آمره» و اصول حاکمیت قانون (Rule of Law and Rules of International Law Conventions) است.

نمونه ی تاریخی آن، بحث تابعیت ایالات جداشده از ایران در دوره ی قاجار پس از فروپاشی شوروی است که صرف نظر از خواست ایران، بازگشت تابعیت تنها در صورت تمایل ساکنان آن ایالات و پذیرش بین المللی ممکن خواهد بود.

3. تابعیت بر محور فرعی

این نوع تابعیت به طور معمول شامل افراد پناهنده و پناهجو می شود که براساس مقررات بین المللی و ملاحظات انسانی، اقامت موقت یا تابعیت محدود دریافت می کنند. چنین تابعیتی فاقد امتیازات کامل شهروندی است و معمولا به محل اقامت یا کمپ پناهندگان محدود می شود.

4. تابعیت بر محور دوگانه (Dual Nationality)

برخی کشورها تابعیت مضاعف را به رسمیت نمی شناسند و از متقاضیان تابعیت جدید می خواهند تابعیت قبلی خود را ترک کنند. در مقابل، کشورهای دیگر تابعیت دوگانه را پذیرفته و حقوق و تکالیف هر دو تابعیت را محترم می شمارند. در عرف بین المللی، اصل «تابعیت موثر» (Effective Nationality) برای تعیین حقوق و مسئولیت ها در چنین مواردی ملاک است.

5. تابعیت بر محور افتخاری (Honorary Citizenship)

برخی دولت ها به صورت استثنایی، تابعیت افتخاری را به اشخاص برجسته اعطا می کنند؛ این اقدام معمولا به پاس خدمات علمی، فرهنگی یا انسانی قابل توجه به آن کشور صورت می گیرد.

6. تابعیت بر محور نژادی و مذهبی

در برخی نظام ها، تابعیت بر مبنای وابستگی نژادی یا مذهبی تعریف می شود. مانند رژیم صهیونیستی در سرزمین های اشغالی فلسطین، میانمار، یا مناطق خودگردان در اروپا (انگلستان با اسکاتلند و ولز، اسپانیا با کاتالونیا و باسک، و غیره).

موضوع پناهنده و پناهجو

الف) پناهنده (Refugee) کسی است که بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۱ و پروتکل ۱۹۶۷ سازمان ملل متحد، به دلایل جنگ، شورش، عقاید سیاسی، مذهبی یا نژادی مورد آزار و تهدید قرار گرفته و ناچار کشور خود را ترک کرده است. این افراد باید پس از ورود به کشور مقصد، اسناد هویتی خود را به کمیساریای عالی پناهندگان تسلیم کنند تا وضعیتشان بررسی شود.

ب) پناهجو (Asylum Seeker) فردی است که به دلایل اجتماعی، فرهنگی یا اقتصادی و نه الزاما سیاسی، درخواست پناهندگی داده است. بر پایه ی میثاق های بین المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶) و حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۹۷۶)، همه انسان ها باید از حداقل حقوق و مزایای مدنی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار باشند.

جمع بندی

تابعیت، پایه و بنیاد هویت حقوقی هر انسان در جامعه است. بدون تابعیت، شخص از بسیاری از حقوق اساسی و امتیازات اجتماعی محروم می شود. سلب تابعیت در واقع سلب آزادی، استقلال و هویت مدنی است. همان طور که نظام آپارتاید (Apartheid) در آفریقای جنوبی نمونه ی بارز تبعیض و محرومیت از تابعیت و حقوق شهروندی بود، امروزه نیز رفتار رژیم صهیونیستی با فلسطینیان از حیث تفکیک نژادی، فرهنگی و سیاسی، شباهت های بسیاری به آن دارد.

تابعیت، پیوندی است میان فرد و دولت که بر پایه ی حمایت متقابل، وفاداری، و احترام به حاکمیت قانون شکل می گیرد و اساس بهره مندی از حقوق و تکالیف شهروندی در 

سطح ملی و بین المللی را تشکیل می دهد

منابع و مآخذ

1. قانون مدنی ایران، مواد ۹۷۶ تا ۹۹۱

2. https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1486&context=mjil

3. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-relating-status-refugees

4. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights

5. https://www.refworld.org/docid/3ae6b3b00.html

6. Published originally in Swedish under the title: När Konfucius kom till FN : Peng Chun Chang och FN's förklaring om de mänskliga rättigheterna. Stockholm : Dialogos, 2016. Includes index. Bibliography: p. [275]-283,.ISBN : 9780812250565

7. https://www.unhcr.org/3b66c2aa10.html

8. https://legal.un.org/avl/ha/cspca/cspca.html

9. https://legal.un.org/avl/ha/cspca/cspca.html

10. https://digitallibrary.un.org/record/198101?ln

.