فرم و الگو در چهارباغ ابونصر هروی

بنام خالق یکتا

فرم و الگو در چهار باغ ابونصر هروی

چکیده

در مطالعه الگوی چهارباغ ابونصر هروی، برداشت های نادرستی از شباهت این الگو با چهار بخش باغ سنتی رایج شده است. بررسی متون و آثار پژوهشگران نشان می دهد که توصیفات هروی همزمان دارای شفافیت و ابهاماتی بوده و باعث شده فرم های مختلفی از چهارباغ توسط اندیشمندانی چون پوگا چنکوا، ویلسون، عالمی و سابتلنی ارائه شود. هروی در بیان عناصر اصلی باغ مانند چهار چمن، نه باغچه، حوض و عمارت هیچ گاه اندازه و فرم مشخصی تعیین نمی کند و این عناصر متناسب با شکل و مساحت هر باغ تغییر می کرده است. در واقع، ساختار و میزان تکرار این عناصر تابعی از ویژگی های فیزیکی هر ملک توضیح داده می شود و الگویی یکسان و قابل تکرار برای همه املاک در نظر گرفته نشده است. همچنین انتخاب نوع گیاهان و فاصله گذاری نیز با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی و خصوصیات زمین صورت می گرفت. بنابراین، تلاش برای ارائه الگوی فرمیک واحد بر اساس توصیفات هروی، دقیق و منطبق با واقعیت تاریخی نیست؛ بلکه هر ملک بسته به شرایط خود، عناصر باغ را بر اساس همان اصول کلی اما با ابعاد و چیدمان متفاوت شامل می شده است.

کلید واژه ها: چهارباغ، ابونصر هروی، الگوی باغ ایرانی، تنوع فرم باغ

مقدمه

در مورد چهار باغ ابونصرهروی همان طوری که در کتاب منظر باغ نویسنده اشاره داشته غالبا برداشت های نادرستی رواج داشته و با چهار بخشی ،مترادف و هم شکل پنداشته شده است.(جیحانی و همکاران،1399)

ابونصر هروی در کتاب ارشاد الزراعه،روضه هشتم مواردی را در جهت احداث چهار باغ بیان داشته.قسمتی شفاف و قسمتی دارای ابهام که باعث شده توصیفات مختلفی از این مطلب ارائه شود.

گالینا پوگا چنکوا،پیندر ویلسون،مهوش عالمی و سابتلنی هر کدام از توصیفات ابونصر هروی فرمی از چهار باغ را ارائه کرده اند که در شکل های زیر این فرمها را می توان دید که در هر مورد مثلا در توصیف پوگا چنکوا و مهوش عالمی و سابتلنی 4 چمن دو بار تکرار شده.در اصل 8 چمن طراحی شده است که با توصیف 4 چمن در مغایرت است.

پیش از آنکه به قسمت مبهم موضوع بپردازیم دانستن دو نکته حائز اهمیت است.

1-امروزه گیاهان به صورت علمی دارای دسته بندی و مشخصاتی هستند که به صورت دقیق به آنها پرداخته شده،آزمایش و تحقیق شده و این تحقیقات و آزمایشات توسط محققین این حوزه هنوز ادامه دارد و علت این است که به یک نمونه با کمترین ایراد در تولید محصول دست پیدا کنند. FAO. 2017).) برای این مهم شناسایی گونه ها،آفات،زمان کاشت،زمان برداشت،نوع و اندازه و زمان کود دهی، آبیاری و مسائلی از این دست مورد اهمیت است.در هر اقلیمی گونه های خاصی بهتر رشد و پرورش پیدا می کنند. E. M. Yahia & H. Caballero2011).) البته پر واضح است که این امر در زمان هروی هم به همین اندازه مورد توجه بوده.از طرفی امروزه با روش های مختلف مثل گلخانه در هر اقلیمی امکان کاشت محصولات نا مناسب با آن اقلیم فراهم شده ولی باید توجه داشت که آن زمان به موضوع کاشت متناسب با اقلیم ویژه تر توجه می شده.نوع خاک،کیفیت آب،آب و هوا و....مواردی هستند که انتخاب گیاهان را محدود و دسته بندی می کند. (روحانی و همکاران،1391)

اهالی هرات در دسته بندی اقلیمی با توجه به موارد ذکر شده به الگوی کاشت انار و شفتالو وبهی و امرود در باغات رسیده بودند،اما هروی تخصصی تر این چند نوع درخت را در چهار چمن در نظر می گیرد و آن هم توجه به موارد خاص تر باغداریست. اینکه گونه های مختلف دارای زمان آبیاری متفاوتند،اینکه دارای آفات متفاوت و نحوه مبارزه با آفت متفاوتند.اینکه در زمان باردهی با هم متفاوتند.و این موارد باعث شده که کاشت این چهار درخت میوه را به صورت جدا و نه درهم توصیه کند. (بنیاد تحقیقات کشاورزی ایران.1402) با توجه به مطالب گفته شده طراحی های دارای تکرار چهار چمن یا نه باغچه در یک محدوده باغی غیر منطقی است.

2-کره زمین از زمان شکل گیری تا کنون درگیر تحولات زیادی بوده مثل پدیده تغییرات اقلیمی که اخیرا زیاد مورد توجه قرار گرفته.همه اراضی موجود در کره زمین دارای توپوگرافی منحصر به فرد خود هستند که در استفاده از اراضی،آن دسته قابل استفاده هستند که دارای موقعیت مسطح تری هستند. IPCC. 2021).)البته با مدرن شدن صنعت کشاورزی یک سری از اراضی هم که در دامنه ها با شیب تند تر بودند با روش های آبیاری بارانی و قطره ای مورد استفاده قرار گرفت. Smith, B. D. 2008).)در گذشته که به این صنعت مدرن دسترسی نبوده تنها اراضی قابل استفاده اراضی مسطح بودند که مسلما باعث محدودیت در فضاهای در دسترس می شده و قطعات مورد استفاده از نظر اندازه، کوچک و بزرگ و از نظر فرم، دارای شکل های مختلفی بوده اند.همچنین مالکیت افراد نسبت به املاک چه از زمان زندگی های قبیله ای و چه حال به قدرت افراد بستگی داشته.هرچه در گذشته زور قبیله ای بیشتر بوده و یا در زمان حال شخصی پول بیشتری داشته باشد می تواند مساحت بیشتری را به تصرف خود در آورد. Turner, B.L., & Brush, S.B. 1987).)این مطلب از آنجایی مهم و مرتبط با چهار باغ است که در اندازه فضا ها ابونصر هروی صحبتی نکرده است.

به نظر می رسد با توجه به این مطالب وقتی که زمین ها دارای مساحت مختلف بوده اند به تناسب اندازه فضا های ذکر شده توسط هروی مثل چهار چمن،نه باغچه،حوض آب و عمارت و ... تغییر می کرده است و از طرفی فرم هر ملکی با ملک دیگر متفاوت بوده و این باعث می شده که هروی نتواند جانمایی دقیقی ارائه کند.به تعبیری ابو نصر هروی وارد هر باغی که شده چهار چمن باغچه عمارت حوض شاه جوی و دیگر عناصر را دیده ولی با فرم ها و اندازه های مختلف.آنچه که مشترک بوده فاصله های ذکر شده از دیوار و نوع گیاهان بوده که به وضوح آنها را توصیف کرده.

نتیجه گیری

به نظر می رسد اینکه بخواهیم از توصیفات ابونصر هروی یک فرم و اندازه خاص را ارائه کنیم درست نیست و هر آنچه که در توصیف چهارباغ ارائه کرده را می توان در یک باغ با مساحت 5هزار متر مربع با فرم مربع و هم در یک باغ با مساحت 10 هزار متر مربع با فرم مستطیل با همان کیفیت ارائه شده ایجاد کرد.پس فرم کلی همان فرم ملک است ولی فرم و چیدمان عناصر داخلی مثل چهار چمن و 9 باغچه و فاصله درختان و حوض و عمارت متاثر از فرم کلی ملک می توانسته کوچک و بزرگ و کم و زیاد شود نه اینکه مثل موارد حدس زده شده توسط گالینا پوگا چنکوا،پیندر ویلسون،مهوش عالمی و سابتلنی در هر یک تکرار یک فرم صورت گرفته باشد.در اصل این توصیفات یک موتیف نبوده که در یک باغ کوچک یک بار و در یک باغ بزرگتر چند بار تکرار شود بلکه بسته به فرم و اندازه باغ این الگو یک بار پیاده می شده است.

منابع:

1. جیحانی،حمید رضا& رضایی پور،مریم(1399)نسبت میان چهار باغ و باغ چهار بخشی بر اساس دو متن نثر و نظم صده دهم هجری قمری.نشریه علمی اندیشه معماری. 185-201

2. حسن روحانی، سهراب قربانی، نادر زمانی. (۱۳۹۱). “منابع طبیعی و کشاورزی در اقلیم های مختلف ایران”. نشریه تحقیقات کشاورزی ایران، شماره 44.

3. بنیاد تحقیقات کشاورزی ایران. (۱۴۰۲). “اصول باغبانی: فصل کاشت، آبیاری و کنترل آفات.”

4. FAO. (2017). Climate-Smart Agriculture Sourcebook. Food and Agriculture Organization of the United Nations.

5. E. M. Yahia & H. Caballero (2011). The pomegranate: botany, production and uses. CABI Publishing.

6. IPCC. (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Cambridge: Cambridge University Press.

7. Smith, B. D. (2008). Land Use and the Human Impact on the Environment. In Encyclopedia of Archaeology. Academic Press.

8. Turner, B.L., & Brush, S.B. (1987). Comparative Farming Systems. Guilford Press.

دانشگاه کاشان