بررسی انتقادات اخباریان بر متصوفه در عصر صفوی: تحلیل موردی آثار و آراء انتقادی ملامحمدطاهر قمی و پاسخهای مجلسی اول

تقابل دو جریان متشرعین عمدتا اخباری و صوفیان بعضا وابسته به دربار در عصر صفوی از مسایل دینی پیچیده وپرابهام آن مقطع زمانی از تاریخ ایران میباشد. پیچیدگی مساله آنگاه خود را نمایانتر میسازد که به خاطر بیاوریم حکومتصفوی در ابتدا بر اساس تفکرات صوفیانهی فرزندان و مریدان شیخ صفیالدین اردبیلی و با حمایت صوفیان قزلباش رشد و گسترش یافت ولی در تغییر رویکردهای بعدی این فقیهان شیعی بودند که با برخورداری از حمایت شاهان صفوی بهمنازعه با تصوف برآمده و جریان صوفیانهی صفوی را مبدل به حکومت شیعی صفویه نمودند. هدف غایی مقالهی حاضر از سویی بررسی و مطالعهی افکار، آراء و آثار یکی از این فقیهان پرکار و اثرگذار در آن دورهی تاریخی یعنی ملا محمدطاهر قمی بوده و از سویی دیگر و در دورنمای خود به شفاف ساختن پاسخهای طرفداران تصوف به جریان متشرعاناخباری نظر میدوزد. پژوهش بر این اساس به دو بخش عمده تقسیم شده است. بخش نخست مقاله مستقیما و با روش توصیفی به جستجو در منابع کتابخانهای و نسخ خطی به جا مانده از شیخالاسلام قم و معرفی و تحلیل آنها پرداخته است.پارهی دوم مقاله به یکی از اسناد تاریخی حاوی مکاتبات مابین قمی در مقام نقد و رد صوفیان و محمدتقی مجلسی در جایگاه دفاع از تصوف نظر داشته و با روش تحلیل محتوای این اثر سعی در شفاف نمودن فضای حاکم بر این منازعات و همچنین مبانی، مستندات و ادلهی هریک از دو طرف نزاع دارد. از مهمترین دست یافتههای این کاوش که با خوانش و دقت در متون مکاتبات روشن میگردد، وجود اختلافات مبنایی و روشی هریک از طرفین منازعه در معرفتشناسی و درک از مبانی دینی است که اینگونه دو عالم شیعی را در دو جایگاه مقابل هم به تقابل با یکدیگر کشانده است.

کلیدواژه ها:

محمدطاهر قمی ، صفویه ، تصوف ، محمدتقی مجلسی ، اخباریگری