بررسی قاعده نفی عسر و حرج در فقه و قانون

در زبان شیرین فارسی با عبارات کوتاهی روبرو می شویم و در زندگی روزانه ممکن است چندین بار این عبارات را بشنویم یا بکار ببریم ، در زبان عربی هم عبارات کوتاه هم چون ضرب المثل های فارسی وجود دارند .فقها در فقه عبارات کوتاه و پرمعنایی دارندکه دارای کلماتی کوتاه و پرمعنا هستند که کم کم در زمان صدر اسلام و معصومین و بعد از آنان هم ،بصورت قاعده ای فقهی و مسلم درآمده است و از آن ها به قواعد فقهی تعبیر می شود که در واقع از نظر فقهی کوتاه و در عین حال از لحاظ معنا و دلالت قوی هستند و خود عبارت به آسانی در حافظه جای می گیرد، اما دانستن و درک کامل کلمات این قاعده های فقهی و اینکه در اصل چگونه بوده اند؟ و برچه اساس و بنایی ساخته و پرداخته شده اند؟ و چگونه به این شکل درآمده اند سخت است . قاعده ی عسر و حرج پس از اصلاحات قانونگذاری در بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به صورت ماده 1130 قانون مدنی متجلی گردید . قاعده ینفی عسر و حرج از قواعدی است که فقها در موارد فراوان به آن استناد کرده و به موجب آن به نفی تکالیفی که مستلزم عسر و حرج برای مکلف است، حکم صادرکرده اند. استناد به این قاعده اختصاص به باب خاصی از ابواب فقه ندارد . بلکه در مباحث مختلف اعم از عبادات و معاملات بدان تمسک شده است . این قاعده در فقه اسلامی کاربرد زیادی دارد و آیات و روایات متعددی در این خصوص وجود دارد . قواعد فقهی، گزاره هایی هستند که در بابهای مختلف فقه کاربرد فراوان و در استنباط نهایی احکام تأثیر بسزایی دارند. قاعده نفی حرج، از جمله این قواعد است که با استناد به آن، هرگاه امتثال حکمی برای مکلف، سخت و با مشقت زیاد همراه باشد، آن حکم مرتفع شده و امتثالش لازم نیست. به دیگرسخن، این قاعده اطلاقات ادله احکام را محدود می کند. در این مقاله سعی را برآن می نهیم که به یکی از قواعد فقهی به نام «قاعده ی نفی عسروحرج» بپردازیم و ضمن بررسی مفهوم و رابطه عسر و حرج، دلیلهای این قاعده اعم از آیات، روایات، اجماع و عقل به تفصیل بررسی و میزان دلالت آنها در حد توان تشریح و تبیین گردد.

کلیدواژه ها:

قاعده فقهی ، عسر ، حرج ، فقه ،