مقدمه: محدودیت آب در اقلیم های خشک و نیمه خشک ایران، تولید پایدار علوفه را با چالش روبه رو کرده است. سورگوم علوفه ای با مسیر فتوسنتزی چهارکربنه، ریشه های گسترده و تحمل مطلوب به گرما و خشکی، گزینه ای راهبردی است؛ اما عملکرد ژنوتیپ ها به ظرفیت ژنتیکی، شرایط محیطی و برهم کنش ژنوتیپ × محیط وابسته است و انتخاب بر پایه میانگین عملکرد به تنهایی
سازگاری را تضمین نمی کند. بنابراین، این پژوهش با هدف ارزیابی برهم کنش ژنوتیپ × محیط، تعیین پایداری
عملکرد علوفه و شناسایی هیبریدهای پرمحصول با
سازگاری عمومی یا اختصاصی در مناطق مختلف ایران انجام شد.مواد و روش ها: آزمایش طی سال های زراعی ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ در پنج منطقه (کرج، بروجرد، گرگان، ساری و دزفول) در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. در این مطالعه، یازده هیبرید امیدبخش سورگوم علوفه ای شامل KHFS۱ تا KHFS۱۱ همراه با رقم شاهد (اسپیدفید) مورد بررسی قرار گرفتند. هر کرت شامل چهار خط چهار متری با فاصله بین ردیف ۶۰ سانتی متر و فاصله بین بوته هشت سانتی متر بود. تعداد برگ و پنجه در بوته و
عملکرد علوفه تر و خشک در دو چین اندازه گیری شد. پس از تایید نرمال بودن پراکنش داده ها و همگنی واریانس ها، تجزیه واریانس مرکب انجام شد و مقایسه میانگین ها بر اساس آزمون حداقل تفاوت معنادار (LSD) در سطح احتمال پنج درصد صورت گرفت. پایداری
عملکرد علوفه با استفاده از مدل اثرات اصلی افزایشی و اثر متقابل ضرب پذیر (AMMI)، ارزش پایداری امی (ASV) و شاخص میانگین وزنی نمرات مطلق (WAAS) ارزیابی شد.نتایج: بین هیبریدهای مورد بررسی تفاوت معنی داری (p≤۰.۰۱) از نظر تعداد برگ در بوته، تعداد پنجه در بوته و
عملکرد علوفه تر و خشک دو چین و مجموع آن ها وجود داشت. اثر متقابل سال × مکان × ژنوتیپ نیز بر همه صفات به جز تعداد برگ در بوته چین اول معنی دار بود (p≤۰.۰۱) که پاسخ متفاوت هیبریدهای مورد بررسی به محیط ها را نشان داد. سهم اثر اصلی محیط در تغییرات کل
عملکرد علوفه خشک ۲۷/۶۹ درصد بود، در حالی که اثرات ژنوتیپ و برهمکنش ژنوتیپ × محیط به ترتیب ۹۳/۲ و ۸۱/۲۷ درصد از تغییرات را به خود اختصاص دادند. تحلیل برهمکنش ژنوتیپ × محیط با مدل AMMI چهار مولفه اصلی معنی دار را شناسایی کرد که به ترتیب ۴۵/۴۳، ۱۲/۲۷، ۱۶/۱۱ و ۷۸/۶ درصد از واریانس برهمکنش را توضیح دادند. هیبرید KHFS۳ با مجموع
عملکرد علوفه تر و خشک به ترتیب ۵/۱۴۵ و ۲/۳۵ تن در هکتار، بالاترین عملکرد را داشت و در مقایسه با اسپیدفید به ترتیب ۷/۱۸ و ۵/۱۲ درصد برتری نشان داد. این هیبرید با محیط های مرطوب شمالی سازگار بود. هیبرید KHFS۱۰ با حدود ۳/۱۴۱ تن علوفه تر و ۸/۳۳ تن علوفه خشک در هکتار، هم زمان عملکرد بالا و واکنش یکنواختی در محیط های مختلف داشت. هیبرید KHFS۱۱ پایدارترین ژنوتیپ بود، اما عملکردی کمتر از میانگین آزمایش نشان داد. نتایج بای پلات ها و شاخص WAAS، برتری هم زمان عملکرد و پایداری هیبرید KHFS۱۰ و عملکرد بالای KHFS۳را تایید کرد؛ درحالی که هیبریدهای KHFS۵۰ و اسپیدفید
سازگاری اختصاصی با محیط های گرم و خشک نشان دادند.نتیجه گیری: هیبرید KHFS۱۰ به دلیل ترکیب عملکرد بالا و پایداری مناسب، گزینه ای امیدبخش برای کشت در نواحی نیمه خشک مرکزی و غربی کشور است. هیبرید KHFS۳ برای مناطق مرطوب و معتدل شمالی و KHFS۱۱ برای شرایط نامساعد و پرریسک توصیه می شوند. این یافته ها انتخاب هدفمند هیبریدها را تسهیل می کند و هیبریدهای برتر می توانند در معرفی ارقام داخلی و برنامه های اصلاحی با هدف افزایش پایداری تولید علوفه به کار گرفته شوند.
