ارزیابی تنوع فنوتیپی در لاین های اصلاحی گندم دوروم براساس صفات زراعی و ظاهری دانه در شرایط دیم

مقدمه: گندم دوروم مهم ترین غله برای تولید ماکارونی و سمولینا است. آگاهی از تنوع ژنتیکی و صفات مورفولوژیک موثر بر عملکرد، به گزینش لاین های برتر کمک می کند. عملکرد دانه، وزن هزار دانه و ویژگی های ظاهری دانه از صفات کلیدی در این زمینه اند. بنابراین، این پژوهش با هدف ارزیابی تنوع فنوتیپی لاین های اصلاحی گندم دوروم بر پایه صفات عملکردی و ظاهری دانه در شرایط دیم انجام شد.مواد و روش ها: در این پژوهش، ۱۷۱ ژنوتیپ گندم دوروم شامل ۶۹ لاین اصلاحی دریافتی از مرکز بین المللی ایکاردا (ICARDA) و ۱۰۰ لاین دریافتی از مرکز بین المللی سیمیت (CIMMYT) به همراه دو رقم گندم دوروم ساجی و ذهاب به عنوان شاهد به صورت آزمایش مشاهده ای تحت شرایط دیم از نظر صفات عملکرد دانه، وزن هزار دانه و خصوصیات ظاهری دانه طی دو سال زراعی (۹۷-۱۳۹۶ و ۹۸-۱۳۹۷)  در مزرعه تحقیقاتی معاونت موسسه تحقیقات کشاورزی دیم سرارود در کرمانشاه ارزیابی شدند. هر لاین در دو خط ۵/۲ متری با فاصله خطوط ۲۵ سانتی متر و تراکم ۴۰۰ بذر در متر مربع در شرایط دیم کشت گردید. پراکنش بارندگی و متوسط درجه حرارت ماهانه در طی دو سال زراعی ثبت شد. به منظور بررسی صفات ظاهری دانه از نرم افزارSmart Grain به صورت تصویری استفاده شد.نتایج: براساس نتایج حاصل، تنوع قابل توجهی از لحاظ صفات زراعی و ظاهری دانه در لاین های مورد بررسی مشاهده گردید. دو سال زراعی مورد بررسی از نظر میزان و پراکنش بارندگی ماهانه، به­طور قابل توجهی متفاوت بودند که منجر به تفاوت در شرایط رشد و پتانسیل عملکرد دانه­ی لاین ها در شرایط دیم شد. سال زراعی اول دارای میانگین عملکرد دانه کمتر و وزن هزار دانه بیشتری نسبت به سال زراعی دوم بود. صفت عملکرد دانه ضریب تغییرات بالاتری نسبت به سایر صفات در هر دوسال زراعی داشت. نتایج تجزیه همبستگی نشان داد که در هر دو سال انجام آزمایش همبستگی مثبت و معنی داری بین عملکرد دانه و عرض دانه مشاهده شد. نتایج تجزیه خوشه ای ژنوتیپ ها را به ترتیب برای سال اول و دوم در ۱۳ و ۱۴ گروه قرار داد. این نتایج حکایت از گروه بندی تقریبا مشابه لاین ها در هر دو سال آزمایش داشت. نتایج حاصل از تجزیه به عامل ها نشان داد که در هر دو سال زراعی مورد بررسی صفات مرتبط با طول دانه، سطح و عملکرد دانه درصد قابل توجهی از تغییرات در میان لاین های گندم دوروم مورد مطالعه را توجیه نمودند. تنوع قابل توجهی براساس داده های عملکرد دانه، وزن هزار دانه و صفات ظاهری مرتبط با شکل دانه در لاین های مورد بررسی مشاهده گردید که می تواند در برنامه اصلاحی گندم دوروم مورد توجه قرار گیرد.نتیجه گیری کلی: به طور کلی نتایج این پژوهش وجود تنوع فنوتیپی قابل استفاده در میان لاین های اصلاحی گندم دوروم را تایید کرد. استفاده هم زمان از صفات عملکرد دانه، وزن هزار دانه و ویژگی های ظاهری دانه توانست تفاوت های موجود در بین لاین ها را به خوبی آشکار کند و گروه های فنوتیپی متمایزی را شناسایی کند. از نتایج حاصل می توان در جهت شناسایی ژنوتیپ هایی با عملکرد بالا و خصوصیات مناسب دانه در ژرم پلاسم گندم دوروم استفاده کرد.

کلیدواژه ها:

تجزیه خوشه ای ، عملکرد دانه ، کرویت دانه ، وزن هزار دانه