بررسی تنوع ژنتیکی و روابط صفات زراعی ,و عملکردی ارقام توتون با استفاده از روش های آماری چند متغیره

مقدمه: توتون (Nicotiana tabacum L.)، یکی از محصولات با ارزش کشاورزی و صنعتی است که اطلاعات کمی درباره تنوع آن وجود دارد. بررسی تنوع ژنتیکی، یک عامل مهم در اجرای برنامه­های به­نژادی است. به دلیل نیاز به­نژادگران به منابع وسیع خزانه ژنتیکی برای انجام فعالیت­های اصلاحی روی گیاهان زراعی، شناسایی عوامل و خصوصیات زراعی موثر بر افزایش عملکرد و بررسی تنوع و روابط ژنتیکی بین آن­ها، امری ضروری به نظر می­رسد. در این راستا، این تحقیق با هدف بررسی تنوع ژنتیکی، گروه­بندی و روابط صفات مهم زراعی و عملکردی توتون با استفاده از همبستگی، تجزیه خوشه­ای و تجزیه به عامل­ها اجرا گردید. مواد و روش­ها: در این تحقیق، تعداد ۲۶ رقم توتون تیپ گرمخانه­ای، شامل (۱۰ لاین و ۱۶ هیبرید F۱)، در تابستان سال زراعی ۱۴۰۴ در مزرعه مرکز تحقیقات و آموزش توتون تیرتاش در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با ۳ تکرار کشت و بررسی شدند. صفات زراعی و عملکردی مورد مطالعه شامل: طول و عرض برگ (سانتی­متر)، تعداد برگ، ارتفاع بوته (سانتی­متر)، قطر ساقه (میلی­متر)، شاخص کلروفیل، تعداد روز تا گل­دهی، ضریب سطح برگ، شاخص شکل برگ، وزن سبز، عملکرد برگ خشک، متوسط قیمت و درآمد در هکتار بودند. تجزیه تجزیه واریانس (ANOVA) برای کلیه صفات مورد مطالعه، بر اساس مدل آماری طرح بلوک­های کامل تصادفی در سه تکرار  بر اساس میانگین داده­ها، صورت گرفت. سپس، تجزیه­های آماری چندمتغیره برای داده­های بدست آمده مورد استفاده قرار گرفتند. به منظور ارزیابی میزان ارتباط بین صفات مورد مطالعه، ضرایب همبستگی ساده پیرسون بین آن­ها برآورد گردید. تجزیه خوشه­ای با استفاده از مربع فاصله اقلیدسی و روش Ward انجام شد. برای درک روابط علت و معلولی بین صفات، شناسایی عامل­های مشترک بر صفات و مشخص شدن روابط گروهی بین متغیرها از تجزیه به عامل­ها به روش مولفه­های اصلی و چرخش وریماکس استفاده شد. کلیه محاسبات آماری با استفاده از نرم افزارهای Excel، (۱/۹)SAS  و XLSTAT ۲۰۱۶ انجام شد. یافته­ها: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که در سطح احتمال پنج درصد، تفاوت های معنی داری از نظر آماری میان ژنوتیپ ها در خصوص تعداد برگ و وزن برگ سبز وجود دارد؛ همچنین در مورد صفات ارتفاع گیاه، میزان کلروفیل، تعداد روز تا گلدهی، عملکرد ماده خشک، میانگین قیمت و درآمد، تفاوت معنی داری در سطح احتمال  یک درصد مشاهده شد. به عبارت دیگر بین ارقام از نظر این صفات، تنوع وجود دارد. با توجه به اینکه صفت عملکرد برگ خشک، به عنوان عملکرد کل گیاه توتون محسوب شده و سایر صفات زراعی با آن رابطه دارند، لذا وجود تنوع از لحاظ این صفت حائز اهمیت بوده و می­تواند در برنامه­های اصلاحی مورد استفاده قرار گیرد. با بررسی تجزیه همبستگی بین صفات مورد مطالعه، صفات ارتفاع بوته و عملکرد، همبستگی مثبت و معنی­دار با عملکرد خشک نشان دادند. تجزیه خوشه­ای، موجب طبقه­بندی ارقام توتون مورد مطالعه، به سه گروه مختلف به ترتیب با ۱۶، ۵ و ۵ ژنوتیپ گردید. نتایج تجزیه به عامل­ها بر اساس تجزیه به مولفه­های اصلی نشان داد که پنج عامل اول، در مجموع، ۹/۷۸ درصد از تغییرات داده­های کل صفات بین ارقام را توجیه کردند. نتیجه­ گیری: به طور کلی، تنوع ژنتیکی قابل­توجهی بین ژنوتیپ­های مختلف مورد مطالعه از نظر صفات زراعی و عملکردی مشاهده شد. این نتایج، می­تواند در برنامه­های به­نژادی توتون گرمخانه­ای برای انتخاب ارقام مناسب و نیز برای افزایش عملکرد برگ خشک مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

به نژادی ، توتون گرمخانه ای ، تجزیه چند متغیره ، چرخش وریماکس ، عملکرد