تحلیل خلا عملکرد: کمی سازی عوامل تعیین کننده عملکرد گندم در شرق استان لرستان

مقدمه: ارزیابی کمی خلا عملکرد و شناسایی عوامل تعیین کننده آن، گامی بنیادین در جهت دستیابی به خودکفایی، ارتقاء امنیت غذایی و مدیریت بهینه مخاطرات زیستی و زراعی در هر منطقه محسوب می شود. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف کمی سازی خلا عملکرد و عوامل موثر بر آن در دو بخش شهرستان ازنا واقع در استان لرستان به انجام رسید. مواد و روش ها: برای انجام این تحقیق اطلاعات لازم از پیمایش میدانی ۸۵ مزرعه گندم آبی شهرستان ازنا با استفاده از پرسش نامه به صورت مصاحبه چهره به چهره تهیه شد. اطلاعات جمع آوری شده شامل مشخصات مزرعه (دهستان، تجربه و سطح سواد کشاورز، مساحت مزرعه و تناوب کشت) و عملیات مدیریتی کاشت (تاریخ کاشت، شخم، زیرشکن، کولتیواتور و ماله، دیسک و تعداد دفعات آن، شیوه کاشت، مصرف قارچ کش، رقم بذر، مقدار بذر، و نوع، شیوه و زمان پخش کودهای نیتروژن، فسفر و پتاسیم، به همراه مقدار و نوع کود دامی)، داشت (نوع و دفعات آبیاری، آبیاری پاییزه و تعداد دفعات آن، تاریخ نخستین آبیاری در بهار، مقدار، زمان و شیوه پخش کود سرک نیتروژن، و کنترل آفات و علف های هرز) و برداشت (تاریخ برداشت، طول دوره رشد گندم و میزان عملکرد) بود. همچنین، خصوصیات خاک (مواد آلی، pH، فسفر و پتاسیم قابل جذب، نیتروژن کل و بافت خاک) و ویژگی های توپوگرافی (جهت شیب، درصد شیب و ارتفاع مزارع از سطح دریا) با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و بر اساس موقعیت مکانی هر مزرعه استخراج گردید. سپس، اطلاعات حاصل با استفاده از روش تحلیل مقایسه ی کارکرد (CPA) در نرم افزار SAS نسخه ۳/۹، به تفکیک در دو بخش مرکزی (شامل ۴۵ مزرعه) و بخش چاپلق (شامل ۴۰ مزرعه) تجزیه و تحلیل شد و مدل های عملکرد (تولید) تهیه گردید. درنهایت، خلا عملکرد، عوامل موثر بر آن و سهم هر عامل در هر یک از بخش های مورد مطالعه تعیین گردید. یافته ها: نتایج نشان داد حداکثر عملکرد برآورد شده در بخش مرکزی و چاپلق به ترتیب ۳۰/۱۱۳۶۹ و ۴۳/۸۸۸۴ و خلا عملکرد ۳۳/۵۳۶۳ (۱۷/۴۷ درصد) و ۹۰/۲۹۳۲ (۰۱/۳۳ درصد) کیلوگرم در هکتار بود. در بخش مرکزی پتاسیم قابل جذب خاک (۶۱/۱۱ درصد)، پیش کاشت سیب زمینی (۱۵/۲۷ درصد)، مصرف کود فسفر پایه (۳۶/۲۳ درصد)، تعداد دفعات آبیاری (۳۳/۲۸ درصد) و زمان برداشت (۵۵/۹ درصد) عوامل اصلی موثر بر خلا عملکرد بودند. در بخش چاپلق میزان نیتروژن خاک (۱۶/۱۸ درصد)، پیش کاشت هویج (۶۷/۲ درصد)، به کارگیری کولتیواتور در تهیه بستر (۶۰/۵ درصد)، تعداد دفعات آبیاری (۱۰/۴۰ درصد) و مقدار کل کود نیتروژن خالص (۴۸/۳۳ درصد) نقش اصلی در خلا عملکرد داشتند. مقایسه خلا عملکرد گندم آبی در دو بخش شهرستان ازنا، نشان دهنده اختلاف کلی خلا عملکرد به میزان ۴۲/۲۴۳۰ کیلوگرم در هکتار (۳۲/۴۵ درصد) بود. تحلیل سهم عوامل تعیین کننده بر خلا عملکرد در دو بخش مورد مطالعه نشان داد کلیه عوامل، به استثنای تعداد دفعات آبیاری، متفاوت بودند. با این وجود، ضریب اثر تعداد دفعات آبیاری نیز در دو بخش مورد مطالعه متفاوت بود. نتیجه گیری: بنابراین، با استناد به یافته های این پژوهش، می توان با بهبود بهره وری سیستم های آبیاری و تدوین برنامه های آبیاری مبتنی بر مراحل فنولوژیکی گیاه و توجه به نوع پیش کاشت محصولات و اجرای نظام تناوب زراعی بهینه در هر دو بخش و تامین کودهای پایه پتاسیم و فسفر در بخش مرکزی و تقسیط کود نیتروژن مطابق با مراحل رشد گندم در بخش چاپلق خلا عملکرد را به حداقل رساند.

کلیدواژه ها:

آبیاری ، پیش کاشت ، کود پایه ، نیتروژن ، CPA