میزان دستیابی به شاخص های حفاظت و استفاده پایدار از بوم سازگان ها در چارچوب اهداف توسعه پایدار در حوزه آبخیز شازند استان مرکزی

چکیده مبسوط مقدمه: آبخیزها به عنوان سامانه های طبیعی تحت تاثیر عوامل داخلی و بیرونی با کاهش عملکرد و تامین نیازهای گروداران خود مواجه می شوند. به عبارتی دیگر توسعه اقتصادی و گسترش تجارتهای بینالمللی، تغییرات فرهنگی و شکل گیری فن آوری های نوین، توام با افزایش خشک سالی، بیابانزایی و سیلاب، تقاضا برای تامین منابع موردنیاز حیات انسانی را افزایش داده است. این امر سبب شده مدیریت و استفاده اصولی از منابع خاک وآب و حفظ محیط زیست ضرورتی دوچندان یابد و به یکی از دغدغه های اصلی در برنامه ریزی های توسعه ای تبدیل شود. بااین حال در مدیریت آبخیزها ارتباط چندانی بین برنامه ریزی صحیح، کاهش و مدیریت خطر، نگرانی های محیط زیستی و مقایسه عملکرد در سطح منطقه ای و جهانی برقرار نیست. در عین حال ارزیابی عملکرد سامانه آبخیز با استفاده از معیارهای مقبول جهانی کم تر انجام شده است. براین اساس دراین پژوهش عملکرد شاخص های توسعه پایدار موثر بر حفاظت و بهره برداری پایدار از بوم سازگان ها در آبخیز شازند استان مرکزی از طریق شناسایی و تحلیل شاخص های مرتبط موردبررسی قرار گرفت. مواد و روش ها: برای ارزیابی عملکرد شاخص های توسعه پایدار موثر بر حفاظت و بهره برداری پایدار از بوم سازگان ها، در گام نخست از ۱۷ هدف توسعه پایدار، شاخص های با بیش ترین تاثیر بر بوم سازگان های آبخیز شازند انتخاب شدند. در ادامه بازدیدهای متعددی از آبخیز شازند به عمل آمد و با استفاده از گزارش بازدیدهای صحرایی و جمع آوری داده ها، شرایط فعلی آن تعیین شد. در نهایت ۱۹ شاخص مرتبط با بوم سازگان ها انتخاب شدند. برای محاسبه عملکرد، مقادیر هر یک از شاخص ها از طریق یک رویکرد چندمنبعی با استفاده از فراداده های جهانی اهداف توسعه پایدار و گزارش های بین المللی، اتخاذ شدند. برای برخی از شاخص ها، آستانه ها بر اساس استانداردهای ملی و منطقه ای از منابع رسمی ایران تعریف و با اعتبارسنجی از هیئت متخصصان تکمیل شدند. سپس برای تعیین عملکرد هر یک از شاخص ها با استفاده از کران بالا و پایین، شاخص ها به مقیاسی بین صفر تا ۱۰۰ نرمال سازی شدند. در ادامه پراکنش مکانی عملکرد هر یک از زیرآبخیزها مشخص شد. نتایج و بحث: براساس نتایج پژوهش حاضر، از بین ۱۹ شاخص موردبررسی، دستیابی به شاخص های مرگ و میرها و مفقودین متاثر از بلایای طبیعی و اختلالات در خدمات اساسی منتسب به بلایا به ترتیب با ۱۰۰ و ۹۴ درصد بالاترین عملکرد را داشته و شاخص های نسبت مناطق کشاورزی مولد و پایدار، شاخص پوشش سبز کوهستان و مناطق حفاظت شده گیاهی و جانوری به ترتیب با ۱، ۲۱/۱ و ۹/۱۱ درصد کم ترین عملکرد را به خود اختصاص داده است. هم چنین پهنه بندی صورت گرفته نشان داد که آبخیز شازند با برخورداری از شرایط نامطلوب‎تر در زیرآبخیزهای مرکزی در مجموع در شرایط متوسط رو به افول قرار دارد. عوامل کلیدی موثر بر این تغییرات شامل فعالیت های گسترده صنعتی مانند پالایشگاه ها و کارخانه های پتروشیمی و افزایش عملیات معدنی است که اثرات منفی خود بر بوم سازگان منطقه را گذاشته است. نتیجه گیری: برای جلوگیری از تخریب بیش تر منابع، تمام افراد در ابعاد جهانی، ملی و به ویژه در سطح محلی باید این واقعیت مهم را دریابند که پیشرفت و توسعه باید روندی پایدار داشته باشد. لذا در آبخیز شازند دستیابی به وضعیت قابل قبولی از فرآیند رشد، توسعه در جوامع انسانی نیازمند مهیا نمودن زمینه های برنامه ریزی بر پایه شناسایی محیط و بهره گیری از قابلیت های موجود در منطقه است. هم چنین شناخت، بررسی و تحلیل توانمندی های انسانی و طبیعی موجود می تواند به عنوان زیربنا و اصلی مهم مدنظر قرارگیرد. توجه به رشد بالای صنعت و آلودگی های ناشی از آن در آبخیز شازند، با در نظر گرفتن توانمندی های زراعی و مدرنیزه کردن آن می توان گامی مهم در بهبود اهداف توسعه پایدار برداشت. به این منظور پیشنهاد می شود در برنامه ریزی های کوتاه و بلندمدت مدیران استانی و محلی، افزایش سهم بخش کشاورزی از اعتبارات سرمایه ای در بودجه عمومی صورت گیرد. هم چنین، افزایش سهم بخش کشاورزی از تسهیلات بانکی و نیز هدایت منابع بانکی به تجهیز و نوسازی بنگاه های بخش کشاورزی می تواند نقش موثری در زمینه افزایش بهره وری و اشتغال در این بخش ایفا کند.

کلیدواژه ها:

استاندارد جهانی ، اهداف توسعه پایدار ، پایداری بومسازگان ، عملکرد آبخیز ، مدیریت جامع آبخیز