واکاوی عوامل موثر بر سازگاری جوامع کشاورزی ایران در برابر مخاطرات طبیعی (مبانی نظری، ابعاد کاربردی و تحلیل عوامل)

چکیده مبسوط مقدمه: کشور ایران به دلیل واقع شدن در ساختارهای مکانی - فضایی ویژه، همواره بحران های طبیعی زیادی را متحمل شده و به عنوان یکی از آسیب پذیرترین نقاط جهان در برابر مخاطرات محیطی شناخته می شود. هدف پژوهش حاضر، واکاوی عوامل موثر بر سازگاری جوامع کشاورزی ایران در برابر مخاطرات طبیعی با تاکید بر سیل و خشکسالی (پژوهش های تک مخاطره) و مطالعات در مورد ترکیبی از این مخاطرات (پژوهش های ترکیبی) به وقوع پیوسته در مناطق مختلف ایران است. مواد و روش ها: روش این پژوهش، تحلیل نظام مند است که یکی از انواع روش تحقیق کیفی و مبتنی بر منابع ثانویه بوده و برای بررسی پدیده ها و شناسایی مقوله ها براساس ادبیات پژوهش مورد استفاده قرار می گیرد. در مطالعات قبلی، غالبا مفاهیم "سازگاری" و "ظرفیت سازگاری" را در یک چارچوب تحلیلی شناخته شده (تجزیه و تحلیل مفهوم) بررسی کرده اند، اما در این پژوهش، ابتدا مبانی نظری مرتبط با سازگاری و ظرفیت آن مبتنی بر مرور منابع و ادبیات مربوطه مورد مطالعه قرار گرفت و سپس با استفاده از روش شناسی مفهومی و به کارگیری تحلیل نظام مند، پژوهش های مرتبط انجام شده در کشور در قالب مقالات، رساله ها و پایان نامه های درج شده در پایگاه های اطلاعاتی "مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)"، "پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (IranDoc)"، "بانک اطلاعات نشریات کشور (Magiran)"، "مرجع دانش (Civilica)" و "گوگل اسکالر (Google Scholar)" با بهره گیری از نرم افزار Nvivo۱۲ و طی سه مرحله ایجاد طبقات اطلاعاتی (کدگذاری باز)، انتخاب یکی از این طبقات و قراردادن آن در یک مدل روابط (کدگذاری محوری) و سپس استنباط یک طبقه بندی با استفاده از روابط درونی این طبقات (کدگذاری انتخابی) انجام گردیده و عوامل موثر بر سازگاری جوامع کشاورزی ایران در برابر مخاطرات طبیعی شناسایی شدند. زمین مرجع نمودن داده ها و نمایش فضایی جهت پهنه بندی در حوزه های مورد مطالعه نیز با استفاده از نرم افزار ArcGIS صورت گرفت. نتایج و بحث: اولین مطالعات صورت گرفته در زمینه ی سازگاری در ایران، به صورت مقاله در سال ۱۳۶۸ در "مجله علوم کشاورزی ایران" و در قالب پایان نامه کارشناسی­ارشد­ نیز در سال ۱۳۷۹ در دانشگاه الزهرا صورت پذیرفته است، اما مطالعات سازگاری در زمینه ی مخاطرات طبیعی، به خصوص در مناطق روستایی و جوامع کشاورزی از عمر کوتاهی برخوردار می باشند؛ به گونه ای که آغاز نتایج به دست آمده از این مطالعات در ایران، از ابتدای دهه ۱۳۹۰ هجری شمسی می باشد. براساس ملاک های ورود و خروج، پس از پالایش علمی ۸۰۹۲۹ سند علمی، ۵۱ مقاله و پایان نامه وارد فرآیند بررسی گردید. بیش ترین فراوانی مربوط به پایگاه اطلاعاتی "گوگل اسکالر" و کم ترین فراوانی مربوط به پایگاه اطلاعاتی "مگیران" بود. بیش ترین و کم ترین پژوهش های صورت گرفته به ترتیب در سال های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۰ (در هر سال ۷ پژوهش) و در سال ۱۳۹۴ (یک پژوهش) بود. داده های اغلب پژوهش های مورد مطالعه با استفاده از آزمون های آماری مورد تحلیل قرار گرفته بود. در مرحله تجزیه و تحلیل و همچنین تفسیر خروجی اسناد طی سه مرحله کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی در محیط نرم افزار NVivo۱۲ انجام شده و فرایند تحلیل داده ها در مرحله کدگذاری باز، درنهایت به استخراج ۷۲ مفهوم، ۳۱ خرده مقوله و ۷ مقوله اصلی منجر شد که این مقوله ها شامل عوامل "آموزشی – ترویجی"، "دانش"، "نهادی"، "فنی - زیرساختی"، "اقتصادی"، "اجتماعی" و "زراعی" می­باشند. نتیجه گیری: نتایج به دست آمده حاکی از آن است که آزمون های آماری، بیشترین فراوانی و استفاده از تکنیک های تحلیلی، کمترین فراوانی را در زمینه روش های مطالعه نمونه آماری پژوهش به خود اختصاص داده اند. همچنین بیشترین مطالعات صورت گرفته در زمینه ی سازگاری، در حیطه ی خشکسالی و کمترین مطالعات صورت گرفته در حیطه مطالعات سیل می باشد و عوامل اجتماعی (با ۵/۲۰ درصد فراوانی) بیشترین و عوامل آموزشی - ترویجی (با ۳/۴ درصد فراوانی) کمترین تاثیر را بر روی سازگاری جوامع روستایی ایران در برابر مخاطرات طبیعی داشته است. این موضوع نشان دهنده آن است که نهادهای محلی، استانی و کشوری ذیربط می توانند با توسعه ی زیرساخت ها و سرمایه های اجتماعی نظیر مشارکت، اعتماد، تعامل و...، سطح سازگاری جوامع روستایی در برابر مخاطرات طبیعی را افزایش داده و باعث تاب آور شدن آن ها در برابر اینگونه مخاطرات گردند.

کلیدواژه ها:

بحران های طبیعی ، ظرفیت سازگاری ، کشاورزان ، مدیریت بحران ، مناطق روستایی