اقلیم ­شناسی حوزه ­های آبریز اصلی ایران

چکیده مبسوطمقدمه: امروزه تغییر اقلیم، تاثیرات گسترده­ای بر زندگی بشر و محیط زیست طبیعی او دارد تا جایی که برخی محققان این پدیده را یکی از مهمترین تهدیدات جهانی قرن بیست و یک قلمداد می­کنند. تغییرات اقلیمی با تاثیرگذاری بر عواملی مانند دما، تبخیروتعرق و بارش، شدت خشکسالی­ها را تسریع کرده و تنش­های ناگهانی بر اغلب زیست­بوم­های انسانی، جانوری و گیاهی وارد کرده است که در نهایت منجر به کمبود منابع آبی، خشک­شدن دریاچه ها، رودخانه ها و تالاب ها، کاهش سطح آب های زیرزمینی، فرونشست زمین، کاهش کیفیت آب، فرسایش خاک، بیابان زایی و افزایش توفان­های گردوغبار در کشور می­شود. لذا هدف اصلی این پژوهش، رفتارشناسی اقلیم در حوزه­های آبریز ایران جهت آشکارسازی روند عناصر اقلیمی و تحلیل بحران­های زیست­محیطی ناشی از تغییرات اقلیمی است.مواد و روش ها: در پژوهش حاضر جهت تحلیل اقلیمی ۶ حوزه آبریز اصلی ایران در نیم قرن اخیر، از داده­های روزانه بارش، دما و رطوبت در ۲۳۰ ایستگاه­های همدید و باران­سنجی با دست کم ۵۰ سال آماری استفاده شده است. این داده­ها در مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور از سال ۱۳۵۴ تا ۱۴۰۳ خورشیدی در دسترس است. پس از آنالیز آماری داده­ها، تحلیل زمانی و مکانی و نمودارهای گرافیکی دما، بارش، تبخیروتعرق با آزمون روند من- کندال و نقشه­های خشکسالی بر اساس شاخص بارش استاندارد به تفکیک برای کل حوزه­های آبریز اصلی کشور استخراج شد.نتایج و بحث: نتایج این پژوهش نشان داد که طبق الگوی غالب اقلیمی در ایران طی ۵۰ سال اخیر؛ روند افزایشی دما، افزایش تبخیروتعرق به همراه روند کاهشی بارش در بسیاری از مناطق کشور معنی­دار بوده است. به طوری که در نیم قرن اخیر، روند دمای سالانه در کشور نسبت به میانگین جهانی، افزایش بیشتری داشته و ۴۱/۰ درجه در هر دهه صعود کرده است. همچنین روند تغییرات تبخیروتعرق بالقوه در ایران نیز حاکی از این است که این عنصر اقلیمی با نرخ ۱۳/۵ میلی­متر در سال روندی افزایشی داشته است. بارش در ایران نیز تغییر چشمگیری داشته و ناهنجار شده است. این تغییر هم در مقیاس دهه­ای و هم در سری­های زمانی سالانه کاملا مشهود است. به طوری که روند بارش در کشور به میزان ۱/۱ میلی­متر در سال کاهشی بوده است. همچنین تحلیل اقلیمی حوزه­های آبریز ایران در نیم قرن اخیر نشان داد که حوزه آبریز دریای مازندران دچار خشکسالی شدید شده است به طوری که ۳۷ درصد از وسعت حوضه درگیر خشکسالی شدید است. در حوزه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، خشکسالی­های بسیار شدید بیش از ۵۰ درصد مساحت حوضه را از آن خود کرده است. در حوزه آبریز دریاچه ارومیه به عنوان گره­گاه کوهستانی شمال­غرب کشور، سهم خشکسالی شدید ۴۷ درصد است. در حوزه آبریز فلات مرکزی به عنوان بزرگترین حوزه آبریز ایران، سهم ترسالی­ها نزدیک به صفر و سهم خشکسالی­ها نزدیک ۸۰ درصد از مساحت حوضه می­باشد. در حوزه آبریز مرزی شرق ایران، خشکسالی­ها، ۶۰ درصد از وسعت حوضه را شامل می­شوند. در حوزه آبریز قره­قوم (سرخس) نیز، خشکسالی­های بسیار شدید، سهم ۴۴ درصدی را به خود اختصاص داده است. به نظر می­رسد خشکسالی در ایران فقط مربوط به مناطق داخلی و کم­بارش کشور نیست و احتمال رخداد این پدیده در هر اقلیمی(حتی مناطق پربارش خزری) نیز وجود دارد. بنابراین در نیم قرن اخیر، خشکسالی در کشور ایران هم شدت گرفته و هم فراگیر شده است و حتی در نیمه شمالی، شمال­غرب و غرب ایران نیز رخنه کرده است. ضمن اینکه، ترسالی­ها در ایران نیز متمرکز شده و از پدیده لانه­گزینی اقلیمی تبعیت می­کند. این شرایط، نقش افزایش گرمایش جهانی و تغییرات فزاینده اقلیمی را تایید می­کند.نتیجه گیری: موقعیت خاص جغرافیایی ایران مانند قرارگیری در منطقه گرم و خشک کره زمین، همجواری با کویر لوت و بیابان­های مرکزی و دوری از منابع تغذیه کننده رطوبت سبب شده است تا میزان بارش در این کشور بسیار کمتر از میانگین جهانی باشد. این در حالی است که امروزه افزایش گرمایش جهانی و تغییر اقلیم، شرایط خشکی و خشکسالی را در کشور ایران تشدید کرده است. بنابراین افزایش دما از یک سو و کاهش بارش از سویی دیگر، می­تواند منجر به کاهش ذخیره آب سطحی،کاهش نگهداشت رطوبت خاک، افزایش تبخیر و در نهایت بحران کم­آبی و خشکسالی شود. ضمن اینکه دوربودن از منبع رطوبتی؛ همسایگی با کویرها و بیابان­های داخلی ایران؛ قرارگیری در بادپناه شرقی نوار کوهستانی زاگرس و بادپناه جنوبی سلسله جبال البرز سبب شده است که حوزه­های آبریز ایران دچار خشکسالی شدید و بحران­های آبی قرار گیرند. به طوری که در در اغلب موارد، مناطق خشک و نیمه­خشک ایران، خشکسالی­های هواشناسی به وقوع خشکسالی­های هیدرولوژیکی منتهی خواهد شد.

کلیدواژه ها:

ایران ، تغییرات اقلیمی ، ترسالی ، خشکسالی ، حوزه­ آبریز.