سیر تطور تحلیلی-تاریخی تاویل قرآن؛ از تحقق عینی تا رهیافت وجودشناختی

هدف: این پژوهش با هدف واکاوی سیر تحول «تاویل» در اندیشه اسلامی، می کوشد گذار این مفهوم را از «تحقق عینی» در صدر اسلام به «رهیافت وجودشناختی» تبیین کند تا نشان دهد تاویل فراتر از ابزار معناشناختی، نظریه ای جامع برای پیوند متن وحی با هستی است. ضرورت این پژوهش از آن جهت است که فهم دقیق سیر تحول تاویل، می تواند به بازتعریف نسبت میان متن مقدس و جهان هستی در گفتمان دینی معاصر کمک کند و زمینه ساز ارائه خوانش های نوین از وحی گردد.روش پژوهش: مقاله با رویکرد توصیفی تحلیلی و مطالعه منابع تفسیری، کلامی، فلسفی و عرفانی، سیر تحول هفت گانه تاویل را واکاوی می کند و ضمن پایبندی به قواعد اصولی، از رهگذر تحلیل اندیشمندان، بسترهای تاریخی تغییر رویکرد تاویلی را بازشناسی می نماید.یافته ها: یافته ها نشان می دهد تاویل قرآن پس از «شکل گیری عینی در بستر تفسیر نقلی» (قرون ۱-۲)، در قرن سوم ماهیتی «کلامی معناشناختی» یافت. متعاقب آن، دوره «بسط و گسترش رویکرد عرفانی فلسفی» (قرون ۴-۷) و سپس «کاهش کمی آثار تاویلی» (قرون ۷-۱۰) پدید آمد. نقطه عطف این مسیر، «گسترش تاویل وجودشناختی» در حکمت متعالیه (قرن ۱۱) است که پس از تغییر در پویایی و برآمدن سنت های رقیب، در نهایت (قرون ۱۲-۱۵) با رویکرد صدرایی «بازخوانی و استمرار» یافت.نتیجه گیری: پژوهش نتیجه می گیرد که تاویل قرآن در طول تاریخ از حاشیه به متن هستی شناسی منتقل شده است. این گذار، ظرفیت های نوینی برای فهم متون دینی فراهم آورده که ضمن حفظ حجیت ظواهر و التزام فقهی، بستری برای قرائت های وجودشناختی از وحی ایجاد می کند.

کلیدواژه ها:

تاویل وجودشناختی قرآن ، تطور تاریخی تاویل ، مراتب وجودی وحی ، تحقق عینی کلام الهی ، فهم باطنی