تحلیل فضای معنایی – ارزشی و ارتباطی -هویتی گفتگوهای پیامبران با کافران در قرآن

هدف: تحلیل گفتمان به عنوان یکی از رویکردهای نوین در علوم انسانی، با تمرکز بر نشانه های زبانی و فرازبانی، در پی کشف لایه های آشکار و پنهان معنا در متن است. پژوهش حاضر با رویکردی معناکاوانه، در پی آن است که روابط گفتمانی میان پیامبران و اقوامشان در قرآن کریم را واکاوی کند تا سازوکارهای زبانی تقویت یا تضعیف گفتمان های رقیب را آشکار سازد. روش پژوهش: این پژوهش در چارچوب «روش عملیاتی پدام» انجام گرفته است؛ روشی که با در نظر داشتن ویژگی های خاص متون دینی، زمینه ای برای تحلیلی نظام مند، فرآیندی و هدفمند فراهم می آورد. تحقیق حاضر با بهره گیری از دو فضای تحلیلی «معنایی–ارزشی» و «ارتباطی–هویتی» و با روش توصیفی–تحلیلی، گفت وگوهای پیامبران با اقوامشان را بررسی کرده است. یافته ها: در تحلیل معنایی- ارزشی، مشخص شد که هر یک از طرفین گفت وگو (پیامبران و اقوام کافر) به صورت هدفمند در پی تقویت هویت و اعتبار گفتمان «خودی» و تضعیف گفتمان «دیگری» هستند. در سطح ارتباطی–هویتی نیز، تقابل های گفتمانی میان دو سوی گفت وگو نه تنها در لایه های ساختاری و معنایی بلکه در سطح بینامتنیت خرد با روایت دیگر انبیاء بازتاب یافته است. نتیجه گیری: تحلیل نتایج حاکی از آن است که ساختار گفتمان پیامبران در قرآن کریم، نظامی زنجیره وار و به هم پیوسته دارد که در آن گفتمان توحیدی، از طریق الگوهای مشترک زبانی و معنایی، به تقویت هویت ایمانی و فروپاشی گفتمان شرک و انکار می انجامد. بنابراین، روش پدام توانسته است ابزاری کارآمد برای تحلیل دقیق و عینی گفتمان های دینی فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، تحلیل گفتمان ، روش پدام ، پیامبران ، کافران